PZL Świdnik Agusta A.109. 2005r.

Kraków 8.06.2018r.

315a Rozdział 2005r.

AgustaWestland A.109 / AW.109

Polska

Historia 

A.109 / AW.109

Agusta A.109

Agusta A.109. 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Agusta A.109. 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Agusta śmigłowiec 

Początki włoskich zakładów Agusta sięgają 1907 roku. Wtedy to włoski konstruktor Giovanni Agusta założył firmę produkującą samoloty własnej konstrukcji. Wielka wojna światowa spowodowała przerwanie działalności firmy. Wznowienie produkcji nastąpiło w 1923 roku. Firma przyjęła wówczas nową nazwę Costruzioni Aeronautiche Agusta S.p.a. Zakład wówczas mieścił się w Samarate w Lombardii na północy Włoch. Najbardziej ambitnym programem firmy był czterosilnikowy samolot Agusta A.Z.8, przeznaczony między innymi do przewozu 26 pasażerów. Samolot pierwszy lot wykonał w dniu 9 czerwca 1958 roku. Konstrukcyjnie przypomina samolot Douglas DC-4. Zakład nie otrzymał ani jednego zamówienia.

Jednak już w 1952 roku firma Agusta zakupiła licencję śmigłowca Bell 47. Ta decyzja zaważyła na zmianie profilu produkcji. Współpraca firm Agusta i Bell w wielu badaniach i programach jest prowadzona do chwili obecnej. 

Śmigłowce firmy Agusta tradycyjnie były oznaczane literą “A” i trzycyfrową liczbą. Pierwszym był śmigłowiec A.101, który może zabrać na pokład 35 pasażerów. Firma zajęła się także produkcją turbinowych napędów dla swoich wyrobów. W 1961 roku Agusta zakupiła licencję na kolejny produkt Bella, śmigłowiec Bell UH-1 Huey. W 1967 roku pojawiły się licencje na produkcję śmigłowców Sikorsky SH-3 Sea King, produkowanego w kilku wersjach, a również w 1967 roku zakupiono licencję na produkcję Boeing CH-47. 

W 1971 roku firma zbudowała najbardziej rozpoznawalny własny śmigłowiec oznaczony A.109. W 1983 roku oblatano pierwszy śmigłowiec szturmowy o oznaczeniu Agusta A.129 Mangusta. W 1983 roku wytwórnia przejęła włoskiego producenta samolotów SIAI-Marchetti. 

Od początku 80-lat datuje się ścisła współpraca firmy Augusta z brytyjska firmą Westland Helicopters. Pierwszym wspólnym projektem był śmigłowiec AgustaWestland AW.101, który zastąpił śmigłowiec Sea Kingi. Podjęto także współpracę z innymi firmami w Zachodniej Europie. 

W 1992 roku wszystkie te firmy powołały konsorcjum NHIndustries, w którym Agusta miała swoje udziały. Efektem prac był śmigłowiec NHI NH90. W 1998 roku firma wraz z Bell Helicopter Textron założyła spółkę joint venture znaną pod nazwą Bell/Agusta Aerospace Company. Produktem tej współpracy jest samolot pionowego startu i lądowania (VTOL), Bell/Agusta BA609, poprzednik V-22. W 2001 roku doszło do połączenia firmy Agusta i brytyjskiego Westland Helicopters i powstała nowa firma AgustaWestland, która ma około 20 % światowego rynku śmigłowców. Do chwili obecnej powstało około 20 typów śmigłowców przeznaczonych do wykonywania różnych zadań. 

Polski udział w firmie Agusta 

WSK PZL Świdnik szukając zamówień, aby nie doprowadzić do likwidacji zakładu, w 1996 roku zawarł umowę z firmą Agusta na produkcję w Świdniku elementów strukturalnych śmigłowców Agusta A.109 (obecnie AgustaWestland AW.109). W Świdniku rozpoczęto produkcję kadłubów i belek ogonowych śmigłowca. W 2006 roku ze Świdnika dostarczono pięćsetny kadłub A.109. W 2001 roku współpracę rozszerzono o produkcję kadłuba do modelu Agusta A.119 Koala (obecnie AgustaWestland AW.119). Świdnik miał duży udział w projektowaniu i produkcji AgustaWestland AW.139. Od 2012 roku w Świdniku powstają kompletne kadłuby do modelu AW.139.

Agusta A.109

Śmigłowiec A.109 to jedyna własna konstrukcja firmy Agusta. Prototyp A.109 nb NC 7101 pierwszy lot wykonał w dniu 4 sierpnia 1971 roku. Świadectwa RAI i FAA śmigłowiec uzyskał w dniu 1 czerwca 1975 roku. Jednocześnie śmigłowiec A.109 został dopuszczony do lotów według przyrządów z jedno-osobową załogą. Kilka miesięcy później śmigłowiec A.109 uzyskał certyfikaty: Francja, Kanada, RFN, Szwecja, Szwajcaria i UK. 

Firma Agusta zaoferowała śmigłowiec A.109 w wersji: cywilna, wojsk lądowych, lotnictwa morskiego. Śmigłowiec w wersji cywilnej był oferowany jako szybki transport VIP, a także dla służb państwowych: sanitarny, policyjny, straży granicznej.  

Pierwsze seryjne śmigłowce dostarczono odbiorcom z początkiem 1976 roku. Ponad połowę produkcji śmigłowców wyeksportowano do USA. We Włoszech, śmigłowce A.109 trafiły do policji drogowej oraz do karabinierów. Dużo śmigłowców dostarczono do Afryki i Azji. 

Z początkiem 80-lat śmigłowiec A.109 poddano modernizacji. 

Śmigłowiec A.109 K to wersja dla wojska, przeznaczona do działania w gorącym klimacie. Prototyp A.109K pierwszy lot wykonała w marcu 1983 roku. 

Śmigłowiec A.109 X Mk II Widebody ma powiększony kadłub, który jest szerszy. Śmigłowiec pierwszy lot wykonał we wrześniu 1984 roku. 

Śmigłowiec A.109 w Polsce. 2005 rok

Śmigłowiec A.109 w wersji sanitarnej został kupiony przez Lotnicze Pogotowie Ratunkowe w Warszawie. Śmigłowiec A.109 nr 11630 otrzymał rejestrację SP-HXA i dostał kod radiowy Ratownik 12. Był użytkowany od 2 lipca 2005 roku. Bazował na Lotnisku Bemowo-Babice. 

W dniu 20 listopada 2009 roku śmigłowiec ten uległ wypadkowi. Załoga śmigłowca ćwiczyła lądowanie awaryjne, autorotacyjne. Doszło do przekroczenia dopuszczalnego obciążenia łopat wirnika nośnego, a w efekcie łopata uderzyła w belkę ogonową śmigłowca i jej zniszczenie. Załodze nie odniosła dużych obrażeń. 

Wersje śmigłowca Agusta A.109

A.109 A - Pierwszy model produkcyjny napędzany dwoma silnikami turbowałowymi Allison Model 250-C20. Pierwszy lot odbył się 4 sierpnia 1971 roku.

A.109A EOA - Wersja wojskowa dla armii włoskiej.

A.109 A Mk.II - 1975 rok. Poprawiona cywilna wersja A.109 A.

A.109 A Mk.II MAX - 1977 rok. Wersja medyczna z dużymi drzwiami.

A.109 B - Niezbudowana wersja wojskowa.

A.109 C - Wersja cywilna dla ośmiu pasażerów.

A.109 D - Tylko jeden zbudowany prototyp.

A109 E - 1982 rok. Ulepszona wersja cywilna, początkowo napędzana przez dwa silniki Turbomeca Arrius 2K1. Później producent wprowadził możliwość zastosowania dwóch silników Pratt & Whitney PW206C.

A.109 K - 1983. Wersja wojskowa. Pierwsze śmigłowce dostarczono Karabinierom. Śmigłowiec ma stałe podwozie.

A.109 M / IN / CM - Wersje wojskowe.

AW.109 - Z dwoma silnikami Pratt & Whitney PW207.

CA.109 - 2005 rok. Chińska kopia AW.109 E na rynek chiński.

 

Opracował Karol Placha Hetman


Kraków 8.06.2018r.

315a Rozdział 2005r.

AgustaWestland A.109 / AW.109

Polska

Konstrukcja 

A.109 / AW.109

Agusta A.109

 

Konstrukcja Agusta A.109

Agusta A.109 jest lekkim, dwu-silnikowym, metalowym śmigłowcem zbudowanym w klasycznym układzie Sikorsky. 

Wirnik nośny ma 4-łopaty. Łopaty są zawieszone przegubowo. Łopaty wirnika można ręcznie składać dla hangarowania. Wirnik nośny wyposażono w hamulec. Łopaty wirnika wykonano z metalu: aluminium, stal i nikiel.

Śmigło ma 2-łopaty. Śmigło umieszczone jest z lewej strony belki ogonowej.  

Przekładnia główna przenosi obroty z dwóch silników na wirnik nośny i śmigło ogonowe. Przekładnia główna redukuje obroty na wirnik nośny 1:15,26, a na śmigło 1:2,88. 

Kadłub śmigłowca jest wykonany aluminium i składa się z 5 głównych elementów: część nosowa, kokpit, ładowania, część tylna i belka ogonowa. 

Podwozie jest trój-goleniowe, z kołem przednim, z pojedynczymi kołami, chowane w czasie lotu. Mechanizm wciągania podwozia jest hydrauliczny. Opony bezdętkowe mają wymiary 306x135,6 mm, ciśnienie 0,59 MPa. Niektóre  śmigłowce A.109 wyposażono w niechowane podwozie. 

Śmigłowiec A.109 opcjonalnie mają nadmuchiwane automatycznie pływaki do awaryjnego lądowania na wodzie. Ten system produkuje firma Garret Air Cruisers. 

Śmigłowiec jest pilotowany przez dwóch lub jednego pilota. Kabina śmigłowca mieści sześciu pasażerów. Dwa rzędy po trzy fotele. 

Wersja sanitarna zabiera na pokład dwóch chorych na noszach i dwóch sanitariuszy. W wyposażeniu jest wyciągarka o udźwigu 150 kg. 

Wersja dla wojska zabiera na pokład siedmiu żołnierzy. 

Silniki A.109

Śmigłowiec A.109 jest napędzany przez dwa silniki turbinowe firmy Allison 250-C20B, produkowane w USA. Silniki te używane są w śmigłowcach Bell Jet Ranger, MBB B0-105 i Hughes 500. 

Wymiary silnika: długość 1,946 m, szerokość 0,483 m, wysokość 0,572 m. Masa silnika 71,5 kg. Moc startowa 313 kW, moc nominalna 272 kW. Temperatura gazów przed turbiną wynosi 810 stopni Celsjusza. Instalacja olejowa ma objętość 7,7 litrów. 

Alternatywnym silnikiem jest silnik firmy Turbomeca Arriel 1K o mocy startowej 522 kW i mocy nominalnej 437 kW. 

Główny zbiornik paliwa zamontowany jest w tylnej części kadłuba. Ma on pojemność 550 litrów. W wersji A.109 K zwiększono pojemność zbiornika do 700 litrów. W śmigłowcach Agusta A.109 możliwy jest montaż dodatkowych wewnętrznych zbiorników paliwa.

Wyposażenie A.109

Instalacja elektryczna o prądzie stałym i napięciu 28V. Śmigłowiec ma dwa alternatory (30V/150A), które służą do uruchomienia silników. Akumulatory (24V, 22Ah). Prąd zmienny, 1-fazowy uzyskuje się z trzech falowników tyrystorowych (115/26V, 250Ah).

Awionika jest montowana w zależności od życzeń klienta. 

 

Radiostacja VHF/MF

Radiostacja UHF/MF

System ILS

Radio-dalmierz DME

System VOR

Radiokompas ADF

Pilot automatyczny 4-kanałowy

System stabilizacji i tłumienia drgań

Telefon pokładowy

Wysokościomierz radiowy lub laserowy

Radar pogodowy lub innego typu

Kamera TV

Kamera pracująca w podczerwieni

Glass cockpit (od 1995 roku)

 

Dane T-T Agusta A.109A

Wymiary 

Długość całkowita 13,08 m (42,91 ft)

Długość kadłuba 11,11 m (36,45 ft)

Wysokość całkowita 3,21 m (10,53 ft)

Średnica wirnika nośnego 11,00 m (36,09 ft)

Średnica śmigła 2,03 m (6,66 ft)

Rozpiętość usterzenia poziomego 2,88 m (9,45 ft)

Baza podwozia 3,53 m (11,58 ft)

Rozstaw podwozia głównego 2,45 m (8,04 ft)

Objętość kabiny 2,83 m 3 (99,94 ft 3)

Objętość bagażnika 0,52 m 3 (18,36 ft 3)

Powierzchnia łopaty wirnika nośnego 1,82 m 2 (19,59 ft 2)

Powierzchnia łopaty śmigła 0,20 m 2 (2,15 ft 2)

Powierzchnia koła pędnego wirnika nośnego 95 m 2 (1 022,57 ft 2)

Powierzchnia koła pędnego śmigła 3,21 m 2 (34,55 ft 2)

Masa 

Masa startowa nominalna 1 415 kg (3 119,54 lb)

Masa startowa maksymalna 2 600 kg (5 732,02 lb)

Osiągi 

Prędkość maksymalna 311 km/h (193,25 mph)

Prędkość przelotowa 266 km/h (165,28 mph)

Prędkość wznoszenia 488 m/minutę (8,13 m/s, 18,19 mph)

Pułap operacyjny 4 572 m (15 000 ft)

Pułap operacyjny przy pracującym jednym silniku 1 370 m (4 494,75 ft)

Zasięg maksymalny 615 km (382,14 mi, 332,07 nmi)

Czas lotu do 3 godzin 30 minut.

 

Opracował Karol Placha Hetman



Kraków 8.06.2018r.

315a Rozdział 2005r.

AgustaWestland A.109 / AW.109

Polska

Zestawienie 

A.109 / AW.109

Agusta A.109

W Polsce był używany tylko jeden śmigłowiec AW.109.

Śmigłowiec A.109 w wersji sanitarnej został kupiony przez Lotnicze Pogotowie Ratunkowe w Warszawie. Śmigłowiec A.109 nr 11630 otrzymał rejestrację SP-HXA i dostał kod radiowy Ratownik 12. Był użytkowany od 2 lipca 2005 roku. Bazował na Lotnisku Bemowo-Babice. 

W dniu 20 listopada 2009 roku śmigłowiec ten uległ wypadkowi. Załoga śmigłowca ćwiczyła lądowanie awaryjne, autorotacyjne. Doszło do przekroczenia dopuszczalnego obciążenia łopat wirnika nośnego, a w efekcie łopata uderzyła w belkę ogonową śmigłowca i jej zniszczenie. Załodze nie odniosła dużych obrażeń.

 

Opracował Karol Placha Hetman