Lotnisko w Radomiu-Sadków. 2011r.

Kraków 2011-10-23

Lotnisko Radom - Sadków

Lotnisko Radom – Sadków na Mapie Rzeczypospolitej
Lotnisko Radom – Sadków na Mapie Rzeczypospolitej

Lotnisko Radom – Sadków. 2011 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Lotnisko Radom – Sadków. 2011 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Lotnisko Radom – Sadków. 2015 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Lotnisko Radom – Sadków. 2015 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Historia Miasta Radom.

Radom to piękne i typowo Polskie Miasto. Jego historia jest długa i bardzo ciekawa. Okolice obecnego Radomia były zamieszkiwane już w epoce mezolitu ( 8 000 – 4 400 lat pne ). Mieszkańcy trudnili się myślistwem, rybołówstwem, hodowlą zwierząt, a później także uprawą roli. Pierwsze wzmianki o osadzie założonej przez plemiona słowiańskie datowane są na przełom VIII i IX wieku naszej ery. Osada została założona na sztucznym nasypie w dolinie rzeki Mlecznej. W X wieku, osada przekształca się w gród warowny, w którym od XI wieku rozwija się handel. Także w XI weku powstaje pierwszy drewniany kościół, pod wezwaniem Świętego Piotra. Dlatego ta część późniejszego Miasta została nazwana Piotrówką. Pierwsze zapisy o osadzie znajdujemy w bulli Papieża Hadriana IV napisanej w 1155 roku.

Na początku XII wieku powstała Kasztelania Radomska. Została ona lokowana na Prawie Polskim, a następnie Prawie Średzkim (XIII wiek). Około 1300 roku, wybudowano drugi murowany kościół pod wezwaniem Świętego Wacława Czeskiego. Był to okres chwilowego przejęcia władzy w Rzeczypospolitej przez władców czeskich. Miasto rozwijało się bardzo dynamicznie, głównie z uwagi na położenie na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych. Przez to, do Miasta przybywało wielu możnych panów, którzy przyznawali różnego rodzaju ulgi i przywileje. Czasy Kazimierza Wielkiego to szczególny rozdział w historii Miasta. Monarcha ten stworzył na pograniczu Małopolski pas obronny przed najazdami z Rusi i Litwy. W ramach tego projektu w okresie 1340-1360, władca dokonał przeniesienia Miasta w inne miejsce. Powstał w ten sposób bardzo silnie ufortyfikowany Nowy Radom. Otaczające go mury wybudowano nową metodą, przy użyciu polnych kamieni i cegły, co znacznie podnosiło solidność obwarowania. W murach znalazły się trzy bramy: Krakowska, zwaną inaczej Iłżecką (u zbiegu dzisiejszych ulic Wałowej i Krakowskiej), Piotrkowska (koło dzisiejszej ulicy Szpitalnej) oraz Lubelska (przechodzącą przez obecną ulicę Rwańską). Wewnątrz murów znalazł się rynek, zamek obronny i kościół św. Jana Chrzciciela. Wkrótce po lokacji Miasta, dotychczasowe Prawo Średzkie zastąpiono korzystniejszym Prawem Zachodnim, które zapewniło mieszkańcom Radomia samorząd miejski i wpływ na rozwój osady. Dzięki stale postępującemu rozwojowi, Miasto nabierało coraz większego prestiżu i znaczenia społeczno-gospodarczego i politycznego. Literatura podaje, że Radom przez okres dwóch lat był nieformalną stolicą Polski. Istniała tu bardzo dobra szkoła, o dwupoziomowym systemie nauczania, o której randze świadczy fakt, że jej absolwenci byli później wyróżniającymi się studentami Akademii Krakowskiej. Za panowania Jagiellonów, Radom kilka razy był areną wydarzeń ważnych nie tylko dla Rzeczypospolitej, ale i dla Europy. To tu w 1401 roku, podpisano pierwszy akt unii Polski z Litwą zwanej „Unią radomsko-wileńską”, a w 1505 roku, szlachta zebrana na sejmie radomskim, uchwaliła jeden z najdonioślejszych aktów polityki wewnętrznej kraju – konstytucję Nihil novi. Miasto jednak miało i swoje klęski. Częste pożary niszczyły gród, a brak dużej ilości mieszczaństwa uniemożliwiał szybką jego odbudowę. Od drugiej połowy XVI wieku, gospodarka tego rejonu przeżywała okres pewnej stagnacji, a już w latach dwudziestych XVII wieku, rozpoczął się czas niepowodzenia dla radomskiego grodu. Złą passę rozpoczęła morowa zaraza, która nawiedziła Radom w okresie 1622-1623, po niej, w 1628 roku, miał miejsce wielki pożar. Największe straty Miasto poniosło w czasie najazdu szwedzkiego i najazdu siedmiogrodzkiego. W ogóle od tego momentu przyszły ciężkie czasy dla Rzeczypospolitej. Zniszczeniu uległ wówczas między innymi zamek królewski i klasztor sióstr Benedyktynek, znajdujący się za Bramą Lubelską. Ogromne były także straty ludnościowe. W 1661 roku, Miasto liczyło zaledwie 395 osób. Tempo odbudowy Miasta było bardzo powolne, ale prowadzone prace stopniowo zaczęły przynosić efekty. Przy Klasztorze Benedyktynek dostawiono nawet nowe budynki.

Praktycznie od potopu szwedzkiego Miasto nieustannie styka się z wojskiem. Podczas tego najazdu, w Radomiu przebywała Polska chorągiew pod dowództwem starosty radomskiego Mikołaja Podlodowskiego. Lecz oddział musiał ruszyć na pomoc Warszawie. Parokrotnie w Radomiu, przebywał dowodzący wojskami szwedzkimi nieokrzesany król Karol X Gustaw ze swoim wojskiem. W grudniu 1655 roku, przez Miasto przeszedł 6-tysięczny szwedzki oddział. A w lutym 1656 roku, 11-tysięczna ich armia, idąca na Lwów. Pod Zakrzewem, koło Radomia chorągiew kasztelana Sandomierskiego Stanisława Witowskiego, próbowała ich zatrzymać. Szwedzi w Radomiu ulokowali regiment dragonów. Wojska szwedzkie zostały wyparte z Radomia 6.08.1656 roku, przez idące z Jasnej Góry oddziały Tomasza Zamojskiego i Piotra Czarnieckiego. Szwedzi podczas odwrotu spalili Miasto. W dniu 21.08.1656 roku, pod Radomiem król Jan Kazimierz, razem z dowódcami (Stefan Czarniecki) wydali uniwersał wzywający chłopów do walki przeciw szwedom. Jednak już w styczniu 1657 roku, na Rzeczypospolitą najechał książę Siedmiogrodu, Jerzy II Rakoczy. Była to wyprawa wandalska, bez większego zamysłu politycznego. Lecz podczas niej znacznie ucierpiał Radom.

W 1682 roku, do Radomia sprowadzono Zakon Pijarów, którzy znacznie przyczynili się do rozwoju szkolnictwa. Pierwszą szkołę utworzyli w kamienicach Rynku, zaś w 1785 roku, również z ich inicjatywy, powstało kolegium, którego gmach zaprojektował Antonio Solari. Wysoki poziom nauczania, bogata biblioteka i bardzo dobry teatr szkolny, zadecydowały o przyznawaniu zakonnikom różnego rodzaju wynagrodzeń. Zakon otrzymywał sumy pieniężne lub ziemię, za prowadzenie tak efektywnej działalności oświatowej. Obecnie w budynku kolegium ma swoją siedzibę Muzeum Okręgowe. W 1767 roku, w Radomiu katolicka szlachta zawiązała konfederację przeciw reformom Stanisława Augusta Poniatowskiego i Czartoryskich. Uznano wtedy prawa kardynalne szlachty (liberum veto, wolna elekcja, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi) za nienaruszalne. Mieszkańcy Radomia brali też udział w Powstaniu Kościuszkowskim. W 1794 roku, przez Radom przeszły oddziały pod dowództwem Tadeusza Kościuszki, zakładając obóz w pobliskiej wsi Kozłów. W Mieście został sformowany niewielki oddział pod dowództwem Dąbka vel Dobka, rozbity wkrótce pod wsią Lipowe Pole koło Opatowa przez moskali pod dowództwem Denisowa.

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Polskiej, Miasto znalazło się pod zaborem austriackim. Było wówczas stolicą cyrkułu i miejscem stacjonowania dużego garnizonu wojsk austriackich.

Miasto było wówczas otoczone murami, ale nie było w nich koszar. Dlatego zabrano zakonnikom ich obiekty i przekształcono w koszary. Ten sam los spotkał obiekty parafialne.

Wyzwolenie spod zaboru austriackiego nastąpiło 30.06.1809 roku. W lipcu 1809 roku, w Radomiu głównodowodzący Polską Armią książę Józef Poniatowski, spotkał się z generałem Janem Henrykiem Dąbrowskim i innymi członkami korpusu oficerskiego. W Mieście uroczyście witano 2 Pułk Jazdy ppłk M. Fredro, który miał zadanie zaprowadzić urząd departamentu Księstwa Warszawskiego.

W marcu 1810 roku, wprowadzono podział Księstwa na 4 okręgi wojskowe obejmujące po 2 lub 3 departamenty z siedzibami w Warszawie, Poznaniu, Lublinie i Radomiu. Na czele okręgu radomskiego stanął generał Michał Sokolnicki. Jego władza wybiegała znacznie poza funkcje administracyjne. Należały bowiem do nich sprawy szkoleniowe, wywiadowcze i organizacyjne. Do Radomskiego Okręgu Wojskowego Nr 4, przydzielony został 15 Pułk Piechoty (w maju 1811 roku, wszedł w skład I. brygady z 16. Dywizji Piechoty generała Józefa Zajączka).

Po włączeniu Radomia w skład Wielkiego Księstwa Warszawskiego, stał się on stolicą departamentu, okręgu wojskowego i sądowego, przechodząc okres dziwnego i chaotycznego rozwoju, jako ośrodek administracyjno-usługowy i gospodarczy. Większość budynków przekształconych przez Austriaków w obiekty wojskowe pozostała w tym przeznaczeniu. Sztab wojskowy znajdował się w budynku obecnego Ratusza w Radomiu, stajnie wojskowe mieściły się we wsi Zamłynie (obecnie integralna część Miasta), natomiast magazyn wojskowy został ulokowany przy Placu Targowym (obecnie Plac Stare Miasto). Przez co najmniej kilka lat w Mieście funkcjonował lazaret wojskowy, na potrzeby którego wykorzystywano obiekty klasztoru OO. Bernardynów.

Klęska Napoleona spowodowała wkroczenie do Miasta wojsk moskiewskich, na początku 1813 roku. W konsekwencji w 1815 roku, utworzono Królestwo Polskie lojalne wobec cara. Na czele Wojska Polskiego stanął wówczas brat cara – wielki Książę Konstanty Mikołajewicz Romanow.

W wyniku ustaleń Kongresu Wiedeńskiego, Radom otrzymał rangę stolicy Województwa Sandomierskiego, która z czasem została przemianowana na gubernię radomską. Po włączeniu do niej również guberni kieleckiej (1845 roku), Radom stał się najważniejszym ośrodkiem władzy państwowej na obszarze między Wisłą i Pilicą. W tym też okresie zajęto się układem urbanistycznym i architektonicznym Radomia, który dotąd był w złym stanie. Lecz myli się ten, kto uważa, że zmiany te miały się przysłużyć Miastu. One miały służyć utrwalaniu siły wojskowej kolejnych okupantów. Największe straty poniósł Kościół Katolicki. Rozebrano drewniany kościół na Piotrówce. Wygnano Benedyktynki, a w klasztorze zrobiono więzienie. Dla celów świeckich przebudowano kolegium Pijarów. Rozebrano wiele ubogich domów, a mieszkańców wcielono do armii lub wygnano. Wyprostowano wiele ulic. Postawiono trzy lazarety, które dopiero po latach stały się powszechnie dostępne dla ludności cywilnej. Postawiono nowy ratusz. W miejscu byłych ubogich domów utworzono Stary Ogród, czyli pierwszy park publiczny obsadzony wieloma unikatowymi gatunkami drzew i krzewów ozdobnych. Oprócz tego przy ulicy Lubelskiej rozpoczęto budowę gmachu Komisji Województwa Sandomierskiego, który zaprojektował Antonio Corazzi. Czyli coś takiego jak gmach komitety wojewódzkiego partii PZPR w latach 1944-1989. Rozwój Miasta umożliwił powstanie nowych warsztatów rzemieślniczych. Otwarto pierwszą drukarnię i kilka księgarń. Dzięki temu dla uczniów i praktykantów lokalnych zakładów wytwórczych i usługowych zorganizowano nowoczesną szkołę niedzielno-rzemieślniczą. W dziedzinie szkolnictwa nadal przodowało kolegium pijarskie, z którego z czasem wydzielono świecką szkołę elementarną.

W okresie powstań narodowych (Powstanie Listopadowe i Styczniowe) Radom był ważnym miejscem organizacji oddziałów powstańczych, a także działań spiskowców, skoncentrowanych wokół kościoła OO. Bernardynów. Potem zaś był miejscem śledztwa i procesów sądowych powstańców, których wieszano, rozstrzeliwano, poddawano surowym represjom lub wywożono na sybir.

W dniu 30.11.1830 roku, do Radomia nadeszła wiadomość o wybuchu Powstania w Warszawie wywołanego przez spiskowców ze Szkoły Podchorążych. Ale gen. Antoni Giełgud zwlekał z wyruszeniem na pomoc powstańcom, czekając na rozkazy wielkiego Księcia Konstantego. Dopiero pod groźbą pistoletów cywilnych spiskowców, wydał rozkaz wymarszu wojsk do Warszawy. Spiskowców poparła bateria artylerii kapitana Franciszka Łapińskiego oraz przybyły z Warszawy adiutant generał Jana Krukowieckiego – kapitan Łoś. Na pomoc Stolicy wymaszerowały z Miasta wszystkie oddziały wojskowe wraz z artylerią. Przywódcy Powstania Listopadowego sądzili, iż Radom stanie się zapleczem dostarczającym rekruta. Zakładano tu magazyny aprowizacyjne, składy mundurowe, a w kuźniach Suchedniowa, Sansonowa i Kozienic kuto kosy, piki i lance. Później uruchomiono produkcję karabinów i amunicji.

Po wymarszu wojsk w Mieście zorganizowano "Straż bezpieczeństwa", uzbrojoną w piki i kosy, pod dowództwem Jacka Kochanowskiego, oraz I radomski batalion gwardii ruchomej majora Antoniego Koryckiego, jak również 3 i 4 batalion 5 Pułku Piechoty Liniowej, a po ich odejściu na linię frontu, ppłk Paweł Muchowski sformował nowy Pułk Piechoty Liniowej Nr 11, zaś płk Piotr Łagowski utworzył szwadron jazdy sandomierskiej, a Gustaw Małachowski – oddział strzelców celnych. W Mieście zorganizowano szpital wojskowy, dla którego opatrunki i bandaże sporządzały mieszkanki Miasta. Działania te zostały nagle przerwane w nocy z 16 na 17.02.1831 roku, przez rosyjski korpus generała Cypriana Kreutza, liczący 3 500 żołnierzy, który w sile 16 szwadronów jady, 8 sotni kozackich i 16 dział zajął Lublin, Puławy i wkroczył do Radomia. Nie mogły mu się przeciwstawić ani słabo uzbrojona gwardia narodowa, ani formowane dopiero oddziały regularnej armii.

Wkrótce moskale zostali pobici pod Nową Wsią i wyparci za Wisłę przez gen. Józefa Dwernickiego, co umożliwiło w Radomiu kontynuowanie prac na rzecz walczący oddziału Polskich przez następne pół roku. Sytuacja zmieniła się kilka miesięcy później. W sierpniu 1831 roku, moskale ponownie sforsowali Wisłę, a już we wrześniu 1831 roku, w stronę Warszawy, od północy maszerował korpus feldmarszałka Iwana Paskiewicza. W rejon Radomia wkroczył gen. Teodor Rüdiger, na czele 12 000 żołnierzy i ostatecznie zajął Radom. Po upadku Powstania Listopadowego władzę nad Miastem przejął namiestnik Królestwa Polskiego feldmarszałek Iwan Paskiewicz.

Jeszcze większą role odegrał Radom w Powstaniu Styczniowym. W początkach stycznia 1863 roku, do Radomia jako stolicy guberni przybył potajemnie gen. Marian Langiewicz. Zorientował się szybko, że 1 200 osobowy garnizon moskali stacjonujący w Mieście jest zbyt silny dla słabo uzbrojonych i wyszkolonych konspirantów. Mimo to stanął na czele oddziałów powstańczych. W nocy z 22 na 23.01.1963 roku, wybuchło powstanie. Spiskowcy z Radomia i okolic zdecydowali się zaatakować dwa mniejsze garnizony. Już pierwszego dnia powstania 140 ludzi zebranych w Siczkach przez Narcyza Figietti, rozbiło 4 kompanie 2 Pułku Saperów stacjonującą w Jedlni i zdobyło przy tym 40 karabinów. Napad powiódł się powstańcom: zabili 9 ludzi, zranili 11, w tym dowodzącego kapitana Witkowskiego, połowę rozbroili, a reszta pod dowództwem podoficera zdołała umknąć. Był to jeden z największych sukcesów powstańczych odniesionych podczas styczniowej nocy w skali całego kraju. Po dokonaniu napadów wszystkie oddziały sandomierskie pomaszerowały w kierunku Wąchocka, gdzie Marian Langiewicz oznaczył punkt zborny dla sił zbrojnych województwa. Jego wojska stale zasilane były ochotnikami, m.in. uczniami radomskiego gimnazjum. Powstańcy ponosili jednak na ogół porażki, m.in. w bitwie pod Szydłowcem. W lutym 1863 roku, po ciężkich walkach część oddziałów Polskich została rozbita, a część wycofała się w Góry Świętokrzyskie. W kwietniu 1863 roku, moskale zajęli cały Radom. W dniu 8.07.1863 roku, klasztor OO. Bernardów zamieniono na więzienie dla powstańców i rozpoczęły się represje. Powstanie ostatecznie wygasło jesienią 1864 roku.

W kilkanaście miesięcy po Powstaniu Styczniowym Radom na nowo zaczął się rozrastać. Liczba ludności wzrastała. Pobudowano wiele nowych budynków. Powstała linia kolejowa biegnąca z Dąbrowy Górniczej przez Radom do Dęblina. Około 1869 roku, rozpoczęto budowę kanalizacji. W 1901 roku, uruchomiono elektrownię miejską. Na przełomie wieków w Mieście dominował przemysł garbarski i spożywczy. Funkcjonowała huta szkła i odlewnia żeliwa. Nieco słabiej rozwijało się życie kulturalne, ale teatr funkcjonował. Liczne skupisko robotników aktywnie uczestniczyło w życiu politycznym. Dominowały głównie dwa nurty; socjalistyczny i narodowo-demokratyczny. Dzięki temu organizowano liczne strajki, pochody, manifestacje, a przede wszystkim demonstracje antymoskiewskie. Lecz Radom był w tym czasie silnym garnizonem moskali, który liczył w 1907 roku, około 4 500 żołnierzy.

W czerwcu 1914 roku, wybuchła wielka wojna światowa. W Mieście znajdowały się wówczas: dowództwo 2 Brygady Strzelców, 5 Pułk Strzelców i 2 Strzelecki Dywizjon Artylerii. W sierpniu 1914 roku, Radom przez kilka dni okupowany był przez armię niemiecką. Wielka wojna światowa wrzuciła Radom pod okupację austriacką. W lipcu 1915 roku, Radom został zajęty przez wojska austriackie. Lecz ta sytuacja dała możliwość do tworzonych w Galicji Legionów Polskich. Już w sierpniu 1915 roku, z Radomia wyruszył pierwszy pluton ochotników do Legionów Polskich.

W listopadzie 1918 roku, członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej rozbroili Austriaków i przejęli władzę w Mieście. Okupant poddał się bez jednego wystrzału. W dniu 9.11.1918 roku, o godz. 12;00, na Placu 3 Maja nastąpiło zaprzysiężenie Wojska Polskiego Tymczasowemu Rządowi Ludowemu Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego. Tuż po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w Mieście stacjonowały IV ( radomski ) szwadron 11 Pułku Ułanów Legionowych oraz I batalion 25 Pułku Piechoty.

W czasie wojny Polsko-bolszewickiej Radom aktywnie wspierał Polskie Wojsko. Formowano ochotnicze oddziały i produkowano broń i amunicję.

Po wielkiej wojnie światowej Radom stał się siedzibą starostwa grodzkiego i powiatu radomskiego w utworzonym województwie kieleckim. Przez pierwsze dziesięć lat niepodległości liczba mieszkańców wzrosła o ponad 15 000, z 61 600 osób (1921 roku) do 77 900 osób (1931 roku).

Radom stał się silnym ośrodkiem kultywowania tradycji patriotycznych i narodowo-wyzwoleńczych. Powstały liczne związki kombatantów, inwalidów wojennych, rezerwistów i legionistów. W 1930 roku, w Radomiu odbył się IX Zjazd Legionów Polskich przy udziale samego Józefa Piłsudskiego.

Światowy kryzys lat trzydziestych dotknął także Radom. Produkcja spadła o połowę. Na szczęście sytuacja ta nie trwała zbyt długo. Wkrótce bowiem Rząd Rzeczypospolitej zdecydował umieścić Radom w tak zwanym trójkącie bezpieczeństwa. Wybudowano tu Państwową Wytwórnię Broni, a także Wytwórnię Papierosów i kilka innych większych zakładów, co poprawiło sytuację ekonomiczną Miasta. Poza tym, założono sieć wodociągów, łaźnię, gazownię, cztery szkoły podstawowe, ożywiła się działalność społeczno-kulturalna. Powstały kina i teatry. Coraz mocniejsza była pozycja bibliotek, wydawnictw, klubów sportowych. Przed najazdem armii niemieckiej liczba ludności Radomia dochodziła do 100 000 mieszkańców. W okresie II Rzeczypospolitej Radom był nadal silnym ośrodkiem garnizonowym. Oprócz 11 Pułku Ułanów Legionowych stacjonowały tu; 24 Pułk Piechoty, 28 Pułk Artylerii Lekkiej, 72 Pułk Piechoty im Dionizego Czachowskiego. Jednostki te przechodziły różne przeformowania.

W trakcie II wojny światowej Miasto podzieliło tragiczny los całej Rzeczypospolitej. Pierwsze bomby armii niemieckiej spadły na Radom już 1.09.1939 roku. 72 Pułk Piechoty poniósł w wojnie obronnej ciężkie straty. W Radomiu zmobilizowano także 93 Pułk Piechoty, walczący w ugrupowaniu „Radom”. W dniu 8.09.1939 roku, do Miasta wjechały niemieckie czołgi. W Radomiu był kolejny nowy okupant. Niemcy zorganizowali obóz jeniecki i kilka szpitali dla swoich żołnierzy. Normą były; łapanki, wywózki, represje, aresztowania, egzekucje. Liczba osób, które ucierpiały przez te formy terroru jest nie do ustalenia. Szacuje się ją na 50 000 osób. Poza tym, konsekwentnie niszczono wszelkie świadectwa Polskości i patriotyzmu. Tragiczna była sytuacja materialna, zwłaszcza mieszkaniowa, ze względu na stale napływających uchodźców i wysiedleńców. Głównie z Kresów Polskich i z Zamojszczyzny. Organizacyjnie Radom armia niemiecka podporządkowała generalnej guberni, do momentu „całkowitego rozwiązania sprawy Polskiej”. Mimo ogromnych szykan, Polskie podziemie zbrojne było niezwykle prężne. Działała; Radomska Organizacja Bojowa, Służba Zwycięstwu Polski, Polska Niepodległa oraz Szare Szeregi. Już w 1940 roku, działały struktury Armii Krajowej. Były struktury Batalionów Chłopskich, Narodowej Organizacji Wojskowej, Gwardii Ludowej. Mieszkańcy Radomia prowadzili dobrze zorganizowaną działalność konspiracyjną. Organizowali tajne nauczanie i akcje sabotażowe. Wśród operacji przeprowadzonych przez ruch oporu w Radomiu największy rozgłos zyskał zamach na „dom niemiecki” oraz rozbicie miejscowego Urzędu Pracy.

O świcie 16.01.1945 roku, Radom został zajęty przez armię czerwoną, korpusem pancernym Michaiła Orłowa, któremu w 1975 roku, komuniści radomscy nadali tytuł honorowego obywatela Miasta.

W styczniu 1945 roku, tuż po przejściu frontu, w Radomiu rozpoczęła się rywalizacja między lewicową koalicją tworzoną przez PPR i PPS, a PSL. Lecz komuniści, sterowani z kremla, szybko zapanowali nad sytuacją i wprowadzili własne rządy. Miały miejsce liczne represje aparatu bezpieczeństwa na ludziach myślących po Polsku i nie zgadzających się z nowym ustrojem. Rozpoczęła się kolejna nowa okupacja. Wprowadzanie nowego porządku realizował urząd bezpieczeństwa wspierany stała grupą operacyjną Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Korpus w sile batalionu, oficjalnie został utworzony w dniu 12.02.1948 roku, choć zadania wykonywał już od 1946 roku. Głównym zadaniem była likwidacja zbrojnego podziemia, w postaci oddziałów Armii Krajowej; Tadeusza Zielińskiego "Igły", Antoniego Szeligi "Wichra" i Aleksandra Młyńskiego "Drągala". Sztab funkcjonował w siedzibie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Radomiu. Należy pamiętać, że do 1948 roku, Armia Krajowa miała pod bronią około 300 000 żołnierzy. Jednostki Ludowego Wojska Polskiego stacjonujące w Radomiu podlegały pod 2 Dywizję Piechoty z dowództwem w Kielcach.

W 1946 roku, Radom liczył zaledwie 69 500 mieszkańców. W ciągu pięciu lat liczba mieszkańców wzrosła do 80 000 osób (1950 roku). Głównie poprzez przymusową migrację ludności.

W 1975 roku, przeprowadzono reformę administracyjną i Radom stał się stolicą Województwa Radomskiego.

W dniu 25.06.1976 roku, miał miejsce słynny protest robotników, którzy w ten sposób zareagowali na bardzo wysokie podwyżki cen artykułów spożywczych i przemysłowych. Były to tzw. „Wydarzenia Radomskie”, które zakończyły się licznymi aresztowaniami i ostrymi represjami. Dotyczyło to nie tylko samych uczestników, ale i osób zupełnie przypadkowych.

Kolejna szansa na godziwe życie narodziła się w 1980 roku, wraz z powstaniem ruchu robotniczo-społecznego NSZZ Solidarność. Lecz towarzysz generał Wojciech Jaruzelski sprawnie wprowadził stan wojenny, utrzymując komunizm przy życiu.

Do 1990 roku, Radom był prężnym ośrodkiem przemysłowym. Funkcjonowały tu takie fabryki jak; Łucznik, Radoskór, Radomska Wytwórnia Telefonów, Radomskie Tytonie. Jednak komunistyczni dyrektorzy i kierownicy, wybierani z partyjnego klucza, nie potrafili nimi zarządzać. To był główny powód słabych wyników ekonomicznych.

W 1989 roku, w Polsce nastąpiły przemiany społeczno-gospodarcze. Jednak brak lustracji i dekomunizacji doprowadził do sytuacji w której zbrodnie komunistyczne nie zostały rozliczone, a winni nadal żyją w dostatku. Byli komunistyczni dyrektorzy przekształcili się w menadżerów. Zakłady zaczęli dzielić, doprowadzać do upadku i sprzedawać. Zamiast wprowadzać nowe technologie i pokrywać rosnące zapotrzebowanie rynku. Efektem było rosnące bezrobocie.

W 1999 roku, przeprowadzono nową reformę administracyjną. Radom został znów siedzibą starostwa w Województwie Mazowieckim, którego stolicą jest Warszawa. Od 1945 roku do 2000 roku, obszar administracyjny Radomia wzrósł trzykrotnie. W 2000 roku, Radom liczył około 240 000 mieszkańców.

Obecnie (2011 rok) największym problemem Radomia jest najwyższe w Rzeczypospolitej bezrobocie. Starsi żyją z zasiłków lub emerytur najstarszego pokolenia, a młodzi wyjeżdżają na Zachód.

Obecnie Radom to Miasto Powiatowe-Grodzkie leżące w południowej części Województwa Mazowieckiego. Czternaste co do wielkości Miasto w Polsce. Stolica Diecezji Radomskiej.

Historia Lotniska Radom Sadków. 1927-1944 roku.

Lotnisko Radom – Sadków to jedno z wielu typowo Polskich lotnisk, które nie mają swoich korzeni w lotnictwie państw zaborczych. Lotnisko było i jest nadal związane z Polskim Lotnictwem Wojskowym.

W lipcu 1920 roku, 15. Eskadra Myśliwska, która odtworzyła gotowość bojową we Lwowie i przezbroiła się na samoloty myśliwskie, miała być według planów przebazowana do Radomia, celem wsparcia w bitwie warszawskiej 4. Armii Polskiej. Pozostała jednak we Lwowie w III Dywizjonie wspierając 6 Armię Polską. Więc na lotnictwo Radom musiał jeszcze poczekać.

Początki lotniska w Radomiu datują się na 1927 roku. Wówczas to Rząd Rzeczypospolitej, po wnikliwej analizie w Ministerstwie Spraw Wojskowych zdecydował o powstaniu jednego z nowych lotnisk w okolicach Radomia. Decydowały o tym względy obronne, komunikacyjne i klimatyczne. Wykupiono 100 hektarów gruntu w miejscowości Sadków, częściowo zalesionych. Przystąpiono do budowy obiektów lotniskowych.

Już po kilku miesiącach, w 1928 roku, rozpoczęto szkolenie pierwszych pilotów w Eskadrze Szkolnej Pilotów. W 1935 roku, zorganizowano Szkołę Pilotów Rezerwy, poprzez przeformowanie Eskadry Szkolnej Pilotów. W 1937 roku, powstała Szkoła Podchorążych Rezerwy Lotnictwa.

W 1939 roku, Lotnisko w Sadkowie miało już powierzchnię zbliżona kształtem do prostokąta, o wymiarach około 1 500 m x 1 000 m i ponad 150 hektarów. Droga startowa miała wymiary 1 500 m x 50 m i były gruntowa.

Do 1939 roku, intensywnie szkolono nowych pilotów, kiedy to brutalna agresja armii niemieckiej doprowadziła do wybuchu II wojny świtowej.

Po przegranej wojnie obronnej, armia niemiecka zajęła Lotnisko i utworzyła komendę. Pod tę komendę podporządkowano także mniejsze pobliskie lotniska; Radom – Kozłów (N51 27 40 E21 14 40), Radom – Mazowszany (N51 20 00 E21 08 20), Radom – Piastów (N51 28 50 E21 06 40, powierzchnia 1 200 m x 1 000 m). Oczywiście wprowadzono niemieckie nazwy.

Przez cały okres okupacji niemieckiej, na Lotnisku panowała duża rotacja jednostek i spory ruch. Wszystkie działania były związane z wojną przeciw CCCP oraz z likwidacją Powstania Warszawskiego. Przez Lotnisko przewinęły się wszystkie typy niemieckich maszyn. Stacjonowały tu pułki myśliwskie, szturmowe i bombowe. Bazowały tu myśliwce nocne i samoloty rozpoznawcze. W czerwcu 1944 roku, armia niemiecka sformowała na Lotnisku dywizję pancerno-spadochronową, która wzięła udział w tłumieniu Powstania Warszawskiego.

W 1944 roku, Lotnisko zostało zaminowane, przez wojsko niemieckie. Ładunki te zdetonowano w nocy z 15 na 16.01.1945 roku, niszcząc pole wzlotów i niektóre budynki. Na szczęście większość infrastruktury została zachowana. Niemal całkowitej zagładzie uległo Lotnisko Radom – Piastów. Tam nie został kamień na kamieniu.

Historia Lotniska Radom Sadków. 1944-1958 roku.

Z końcem 1944 roku, w Zamościu komuniści zorganizowali Zjednoczoną Szkołę Lotniczą Wojska Polskiego. Ponieważ zlokalizowane w pobliżu Zamościa Lotnisko Mokre miało słabą infrastrukturę, a dodatkowo działało tam silne narodowe podziemie, dlatego zdecydowano o przebazowaniu 15. Zapasowego Pułku Lotniczego do Dęblina. Dęblin jako twierdza był znacznie zniszczony, więc większość maszyn skierowano na Lotnisko Radom. Tak więc, od marca 1945 roku, na Lotnisku Radom – Sadków bazował 15 Zapasowy Pułk Lotniczy.

W pierwszych latach radzieckiej dominacji, Lotnisko było mało wykorzystywane. Warunki socjalno-bytowe nie należały do dobrych. Były plany przekształcenia terenów Lotniska w PGR, na szczęcie nie zrealizowane, bo władza była jeszcze zajęta likwidacją narodowego podziemia.

1950 rok.

Z początkiem 1950 roku, Polska dokonała zakupu pierwszej partii myśliwców Jak-17, z napędem turboodrzutowym, złożonej z trzech maszyn. Samoloty były fabrycznie nowe. Maszyny te dostarczono jednym transportem kolejowym do Radomia i tu umieszczono w jednym z silnie strzeżonych hangarów. Każdy z samolotów był częściowo zdemontowany i umieszczony w skrzyniach. Ich montaż i loty zdawczo-odbiorcze mieli przeprowadzić technicy i piloci radzieccy. Pierwszy Polski samolot Jak-17 został złożony w lipcu 1950 roku, i lotem przebazowany do Warszawy (Lotnisko Bemowo). Do lotów treningowych przygotowywał się ppłk Wasyl Gaszyn, obywatel CCCP służący w LWP. To on jako pierwszy miał zademonstrować ten unikalny wówczas samolot wybranym przedstawicielom wojska i lotnictwa cywilnego. W dalszej kolejności planowano przedstawić go publicznie na uroczystościach z okazji Święta Lotnictwa. W pierwszej dekadzie sierpnia 1950 roku, ppłk (kpt) W. Gaszyn rozpoczął loty treningowe, przygotowując się do pokazów. W czasie jednego z takich lotów podczas lądowania została uszkodzona opona. Oznaczało to koniec lotów treningowych. Wówczas zapadła decyzja o wymianie całego koła z jednego z niezmontowanych samolotów przechowywanych w Radomiu. W tym celu ppłk W. Gaszyn razem z chorążym Z. Pietruchą, samolotem Po-2 polecieli do Radomia. Tam na miejscu, przy pomocy zorganizowanej ekipy techników i podchorążych wyciągnęli z hangaru jedną skrzynię i z prawego płata zdemontowali koło. Zabrali je do samolotu Po-2 i odlecieli z powrotem do Warszawy. Koło zamontowano w Jak-17 i ponownie podjęto loty treningowe. Taki sposób naprawy metodą technicznego kanibalizmu nie jest rzadkością w lotnictwie.

Niemniej jednak minie kilka lat zanim samoloty z napędem turboodrzutowym staną się częścią krajobrazu Lotniska Radom i wejdą w skład bazujących tu jednostek.

Samolot Jak-17 w wersji dwumiejscowej. 2006 roku. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Samolot Jak-17 w wersji dwumiejscowej. 2006 roku. Zdjęcie Karol Placha Hetman

I ten sam samolot Jak-17 w wersji dwumiejscowej. 2018 roku. Zdjęcie Karol Placha Hetman
I ten sam samolot Jak-17 w wersji dwumiejscowej. 2018 roku. Zdjęcie Karol Placha Hetman

1951 rok.

Tysiące kilometrów od Polski, wybuchła wojna w Korei. Kreml nakazał zbrojenie się podległych mu państw. Niespodziewanie dla Lotniska Radom – Sadków przyszedł okres rozwoju. W 1951 roku, sformowano na jego terenie Oficerską Szkołę Lotniczą Nr 5. Była to druga obok Dęblina szkoła szkoląca pilotów.

Zgodnie z dyrektywą MON nr 00020/ org. z dnia 21.02.1951 roku, został wydany rozkaz MON nr 0036/ org. z dnia 7.04.1951 roku, na podstawie którego sformowano Oficerską Szkołę Lotniczą nr 5. Szkoła powstała z dniem 1.05.1951 roku, wg etatu nr 020/ 222 na bazie l Eskadry Pilotażu Myśliwskiego OSL nr 4 w Dęblinie, stacjonującej na Lotnisku Radom-Sadków. W tym, miejscu należy powiedzieć, że nastąpił podział specjalności lotniczych między Dęblinem a Radomiem. W Radomiu szkolono pilotów myśliwskich, a w Dęblinie pilotów szturmowych, bombowych, nawigatorów i pozostałych specjalistów.

Początki były bardzo trudne, głównie z uwagi na słabe zaplecze socjalne. Większość żołnierzy mieszkała w namiotach, a potem w drewnianych barakach. Na potrzeby budowy baraków uruchomiono wojskowy tartak. Znaczna część kadry wraz z rodzinami mieszkała na kwaterach w prywatnych domach wokół Lotniska i w Mieście.

W pierwszym okresie, skład osobowy Szkoły wynosił 1 399 osób. Na stanie było 136 samolotów; 62 Jak-9 (jednomiejscowe różnych wersji), 56 Jak-9 W (dwumiejscowe szkolno-bojowe), 8 Jak-11, 8 Po-2, 2 UT-2. Do szkolenia podstawowego używano samolotów Po-2 i UT-2. Przejściowym był Jak-11.

Do lipca 1951 roku, sformowano dodatkowe eskadry i wówczas OSL-5 posiadała następujące eskadry szkolne: 1. Eskadra Pilotażu Myśliwskiego wyposażona w samoloty Jak-9, pod dowództwem kpt. pil. Mieczysława Śmiechowskiego. 2. Eskadra Pilotażu Myśliwskiego wyposażona w samoloty Jak-9 i Jak-11, pod dowództwem kpt. pil Zdzisława Plezi. 3. Eskadra Pilotażu Myśliwskiego wyposażona w samoloty Jak-9 pod dowództwem kpt. pil. Eugeniusza Robaka. 4. Eskadra Pilotażu Myśliwskiego wyposażona w samoloty Jak-9 pod dowództwem kpt. pil. Stanisława Kopacza.

Jak-9 nb 23. 2012 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Jak-9 nb 23. 2012 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Tak rozbudowana struktura organizacyjna i ilościowa nie mogła pomieścić się na jednym lotnisku. Postanowiono wykorzystać lotniska zapasowe i przebazować część pododdziałów do Tomaszowa Mazowieckiego (odległy od Radomia na zachód o 88 km) i do Grójca (odległy od Radomia na północ o 60 km). Lotnisko Tomaszów Mazowiecki mieściło się dokładnie w Glinniku, a Lotnisko Grójec było lotniskiem polowym.

Na podstawie rozkazu komendanta Szkoły z dnia 23.07.1951 roku, eskadry miały się przebazować na wyznaczone lotniska docelowe: 1. Eskadra na lotnisko w Glinniku koło Tomaszowa Mazowieckiego. 2. Eskadra na lotnisko polowe w Grójcu; 3. i 4. Eskadra na lotnisko w Radomiu, czyli miały pozostać na miejscu.

W tym czasie wysłano z komendy Szkoły na poszczególne lotniska grupy rekonesansowe. Ich zadaniem było sprawdzenie i przygotowanie urządzeń lotniskowych oraz zakwaterowania kadry i słuchaczy-podchorążych. W pierwszej kolejności przebazowała się l Eskadra kpt. Mieczysława Śmiechowskiego z Radomia do Glinnika. Eskadra ta przebazowała się w trzech rzutach w począwszy od dnia, 26.07.1951 roku (poniedziałek). Warunki socjalno-bytowe na Lotnisku Glinnik były bardzo trudne. Większość żołnierzy do późnej jesieni mieszkała w namiotach. Szereg rodzin żołnierzy zawodowych mieszkało w pobliskiej wiosce na kwaterach. Mimo to, od razu przystąpiono do szkolenia praktycznego w powietrzu na samolotach Jak-9 P i Jak-9 W.

2 Eskadra została przebazowana już po dwóch dniach, 28.07.1951 roku. Warunki socjalno-bytowe na Lotnisku w Grójcu były tak samo trudne jak w Glinniku. Już w następnym tygodniu, 2.08.1951 roku, dowództwo Szkoły dokonało przeglądu na lotniskach w Glinniku i Grójcu.

W pierwszym roku swojej działalności radomska OSL 5 przyjmowała podchorążych po ukończonym kursie teorii i pilotażu podstawowego z Dęblina i przeszkalała ich na samoloty bojowe Jak-9 i Jak-9P.

Jak-11 nb 36. 2015 roku.Zdjęcie Karol Placha Hetman
Jak-11 nb 36. 2015 roku.Zdjęcie Karol Placha Hetman

W połowie 1952 roku, radomskie eskadry szkolne (3 i 4 Eskadra) przebazowano na lotniska w Kamieniu Śląskim i Izbicku, gdzie przez całe lato podchorążowie szkoleni byli na zorganizowanym tam obozie letnim. W tym czasie na radomskim lotnisku wybudowano port lotniczy, nowe betonowe drogi kołowania, nowoczesną drogę startową oraz wyrównano całą płytę lotniskową. 1 i 2 Eskadry nie trzeba było przenosić, gdyż one były na innych lotniskach.

Do wyposażenia radomskich eskadr wprowadzono nowy sprzęt do szkolenia pilotów myśliwskich – samoloty Jak-11, a następnie Jak-18. Wkrótce po przejściu OSL 5 na nowy etat, rozpoczął się w Radomiu pełny cykl szkolenia podchorążych. Wpłynęło to na całkowite uniezależnienie procesu szkolenia lotniczego prowadzonego w Radomiu od OSL 4 w Dęblinie.

Jak-18 SP-YYY. 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Jak-18 SP-YYY. 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Latem 1952 roku, w Mielcu uruchomiono produkcję seryjną samolotów Lim-1, na skalę nie notowaną w historii Polski. Było więc pewne, iż należy jeszcze bardziej zwiększyć liczbę pilotów. Dlatego, w połowie 1952 roku, w Radomiu sformowano kolejną 5 Eskadrę szkolną, (która jednak po kilku miesiącach została wcielona do innych Eskadr).

1953 rok.

W 1953 roku, Szkoła otrzymała dodatkowo dwie eskadry lotnicze z Dęblina wraz z przydzielonymi lotniskami w Podlodowie i Ułężu. Jesienią do wyposażenia Szkoły weszły kolejne samoloty: szkolne Polskiej konstrukcji – Junak-2 oraz pierwsze samoloty do szkolenia na odrzutowcach typu U Jak-17 Agata i Jak-23. W sumie z początkiem następnego roku OSL w Radomiu posiadała już 7 eskadr szkolnych – 3 do szkolenia podstawowego i 4 do szkolenia bojowego – rozlokowanych na 6 lotniskach.

Wprowadzenie na uzbrojenie samolotów z napędem turboodrzutowym było dla Polskiego Wojska doniosłym wydarzeniem, a dla Szkoły w Radomiu szczególnym. Nastąpiło to wczesną jesienią 1953 roku. Na stan przyjęto 10 Jak-23 i 6 Jak-17 W Agata. Ponieważ Szkoła w Dęblinie nie szkoliła pilotów myśliwskich, więc na samoloty z napędem turboodrzutowym musiała jeszcze poczekać. W ten sposób Szkoła radomska urosła do rangi największego ośrodka szkolenia personelu latającego w Polsce. Na dzień 1.12.1953 roku, OSL 5 liczyła 2 785 osób oraz 202 samoloty różnych typów, w sześciu eskadrach.

1954 rok.

Przyjęcie na stan samolotów z napędem turboodrzutowym to jedno, a rozpoczęcie szkolenia to drugie. Najpierw należało wyszkolić kadrę obsługi technicznej, a następnie kadrę instruktorską. Na instruktorów wyznaczono pilotów z 4 Eskadry. Piloci-instruktorzy rozpoczęli szkolenie praktyczne wiosną 1954 roku. Najpierw na maszynach Jak-17 W, a następnie Jak-23. Wprowadzenie nowych maszyn wymusiło korekty programowe dla słuchaczy-podchorążych. Opracowano nowy program, który objął, w końcowym etapie szkolenia 100 godzin nalotu: Samolot szkolenia podstawowego Jak-18, Junak-2 - 50 godzin. Samolot szkolenia przejściowego Jak-9, Jak-11 - 30 godzin. Samolot szkolenia bojowego Jak-23, Jak-17 W - 20 godzin.

W 1954 roku, rozpoczęto proces rozbudowy i remontów lotnisk, przystosowując je do eksploatacji samolotów odrzutowych. Remonty takie zaplanowano w Radomiu i w Glinniku.

W czerwcu 1954 roku, OSL-5 powiększyła się o kolejną siódmą (po raz drugi) Eskadrę. Bazowała ona na Lotnisku Krzewice. Otrzymała numer – 8 Eskadra.

Dla przeprowadzania sprawnych remontów lotnisk i zachowania ciągłości szkolenia, szereg eskadr zmieniło wówczas miejsce dyslokacji. Bywało, że dwukrotnie w ciągu roku. Na przykład 1 Eskadra z Glinnika z samolotami Jak-9 została przebazowana na Lotnisko Oleśnica Śląska. W dniu 4.11.1954 roku, przebazowano 3 Eskadrę Pilotażu Bojowego wyposażoną w samoloty odrzutowe Jak-23 i Jak-17 W z Radomia do Glinnika. Tomaszowskie lotnisko po raz pierwszy przyjęło samoloty turboodrzutowe.

Nie skończył się jeszcze 1954 rok, a nastąpiły już kolejne zmiany. Eskadry szkolenia podstawowego zaczęły otrzymywać ulepszony samolot szkolny typu Junak-3, będący rozwinięciem samolotu Junak-2. Maszyny były fabrycznie nowe. Ale jeszcze bardziej rewolucyjne zmiany nastąpiły w Eskadrach szkolenia bojowego. Tu pojawiły się pierwsze turboodrzutowe samoloty MiG-15 i MiG-15 UTI. Te samoloty były używane i pochodziły z pułków bojowych, które otrzymywały na stan nowe Lim-1/2. Jeden z samolotów MiG-15 UTI trafił do Eskadry bazującej w Glinniku i został nazwany prezydenckim.

Junak-3. 2010 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Junak-3. 2010 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

1955 rok.

Na początku 1955 roku, Szkoła radomska przechodzi kolejną reorganizacje i zmianę etatu z 20/283 na etat 20/343. Związane to było między innymi z utworzeniem kolejnej 9 Eskadry wyposażonej w sprzęt turboodrzutowy. W tej sytuacji zmieniono numerację wszystkich eskadr. Dawne eskadry z dniem 15.02.1955 roku, zostały przemianowane: 9. Eskadra na 1. Eskadrę Pilotażu Bojowego. 4. Eskadra na 2. Eskadrę Pilotażu Bojowego. 3. Eskadra na 3. Eskadrę Pilotażu Przejściowego. 1. Eskadra na 4. Eskadrę Pilotażu Przejściowego. 2. Eskadra na 5. Eskadrę Pilotażu Przejściowego. 7. Eskadra na 6. Eskadrę Pilotażu Przejściowego. 5. Eskadra na 7. Eskadrę Pilotażu Podstawowego. 6. Eskadra na 8. Eskadrę Pilotażu Podstawowego. 8. Eskadra na 9. Eskadrę Pilotażu Podstawowego.

W marcu 1955 roku, w związku ze zmianami personalnymi w Komendzie Szkoły, dowództwo 3 Eskadry objął kpt. pil. Jerzy Iwonin. W lipcu 1955 roku, przebazowano 4 Eskadrę z Oleśnicy na nowo wybudowane lotnisko w Nowym Mieście, wymieniając przy tym przestarzałe Jak-9 na nowe Jak-11.

1956 rok.

W lutym 1956 roku, na lotnisko Glinnik przemieszczono z Przasnysza 6. Eskadrę Pilotażu Przejściowego dowodzoną prze kpt. pil. Henryka Niemczyka. W 1956 roku, w Szkole radomskiej zaczęły się kolejne zmiany organizacyjne i personalne, w wyniku których dowódcą 5. Eskadry Pilotażu Przejściowego został kpt. pil. Henryk Andrychowski. Obie eskadry miały wówczas na wyposażeniu samoloty odrzutowe MiG-15, MiG-15 UTI, Jak-23, Jak-17 W oraz tłokowe Jak-11, Junak-3 i Jak-18.

Ciąg dalszy jest w następnym Rozdziale.

Opracował Karol Placha Hetman