Polski Przemysł Lotniczy - Część 02

Kraków 2015-01-19

Polski Przemysł Lotniczy.

Część 2.

Odzyskanie niepodległości.

W dniu 5.11.1918 roku, pierwszy Polski samolot wojskowy wykonał lot bojowy. Załogę samolotu stanowili porucznicy; S. Bystry i J. De Beaurain. Dzień 5 listopad stał się świętem lotnictwa w Polsce w okresie międzywojennym.

W dniu 20.11.1918 roku, po raz pierwszy nad Warszawą pokazano Polski samolot w Polskich Barwach.

Zamalujcie mi te krzyże. Już się robi. 1918 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Zamalujcie mi te krzyże. Już się robi. 1918 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Centralne Warsztaty Lotnicze - CWL.

Tuż po odzyskaniu niepodległości przez Rzeczpospolitą Polskę i wygnaniu Niemców z Warszawy, jeszcze w listopadzie 1918 roku, zostały utworzone Wojskowe Warsztaty Lotnicze. Umieszczono je w zabudowaniach byłej Szkoły Obserwatorów przy ulicy Puławskiej 2A. Ostatecznie warsztaty miały: dwie hale montażowe, 22 hangary, 6 budynków warsztatowych, elektrownię, magazyn amunicji, magazyn paliwa, garaże i bocznicę kolejową. Ulokowane były w południowo - wschodnim części Lotniska Mokotów przy ulicy Puławskiej.

Zadaniem Warsztatów był remont samolotów pozostawionych przez zaborców. Chociaż były zakładami remontowymi odegrały istotną role w tworzeniu Polskiego Przemysłu Lotniczego.

W dniu 20.12.1918 roku, warsztaty otrzymały nazwę Centralne Warsztaty Lotnicze (CWL). Na ich czele stał porucznik inżynier Michał Tłuchowski. Znaczną część kadry stanowili Polacy, którzy uzyskali fach u zaborców w trakcie trwania wielkiej wojny światowej. Liczba pracowników rosła bardzo szybko. W styczniu 1919 roku, warsztaty zatrudniały 250 pracowników. W grudniu 1920 roku, było ich aż 1 008. W kolejnych latach liczba pracowników oscylowała w granicach 500 osób.

Centralne Warsztaty Lotnicze składały się z dwóch podstawowych działów; remontu płatowców i remontu silników. W 1919 roku, wyremontowano 217 samolotów i 169 silników, a w 1920 roku, wyremontowano kolejnych 327 płatowców i 253 silniki. Przy okazji uruchomiono produkcję śmigieł, gdyż one po uszkodzeniach nie nadawały się do remontu. W 1919 roku, wyprodukowano 172 śmigła, a w 1920 roku, kolejne 374 sztuki. Oprócz remontu warsztaty zajęły się montażem samolotów zakupionych w UK i Francji.

Od 1921 roku, CWL podjęły się remontu samolotów, które trafiły do Polski już po wielkiej wojnie światowej. Od 1923 roku, CWL zaspokajały już całkowicie potrzeby Polski i można było sobie pozwolić na sprzedaż wyremontowanych samolotów za granicę. Łotwie sprzedano 10 wyremontowano samolotów De Havilland DH-9. Wraz z nowszymi konstrukcjami CWL opanowywały nowe technologi. Remonty samolotów Breguet XIX (Br.19) zapoznały zakład z nitowaniem duralu, ponieważ szkielety tych samolotów były wykonane z duraluminium.

Breguet XIX. Zdjęcie Wikipedia 2014 rok
Breguet XIX. Zdjęcie Wikipedia 2014 rok

Ten samolot Breguet XIX ma silnik Lorraine-Dietrich LD 12, o mocy 450 KM, 12-cylindrów w układzie V.

Breguet XIX. Zdjęcie LAC
Breguet XIX. Zdjęcie LAC

Ten samolot Breguet XIX ma silnik Lorraine-Dietrich LD450, o mocy 450 KM, 12-cylindrów w układzie W.

Niemal od samego początku CWL prowadziły działalność konstrukcyjną. W 1919 roku, inż. Karol Słowik zbudował samolot, będący kopią niemieckiego samolotu Hannover-Roland CL-II. Zabudowano na nim silnik większej mocy niż w CL-II. Samolot wykonał pierwszy lot 9.08.1919 roku. Niestety, w dniu 23.08.1919 roku, samolot podczas jednego z pokazów został rozbity. Powodem były zbyt słabe linki usztywniające konstrukcję.

W 1920 roku, rozpoczęto budowę prototypu samolotu liniowego WZ-VIII ”De-Że-Pe” konstrukcji inżyniera Władysława Zalewskiego, budowa nie została ukończona.

Od 1922 roku, z warsztatów korzystali studenci Sekcji Lotniczej Politechniki Warszawskiej, budując szybowiec SL-1 ”Akar”. W 1924 roku, powstały szybowce SL-2 ”Czarny Kot” i SL-3. Później, współpraca została przerwana, wobec rozbieżności pomiędzy władzami lotniczymi, kierownictwem CWL, a studentami.

Centralne Zakłady Lotnicze - CZL.

W 1925 roku, CWL (Centralne Warsztaty Lotnicze) przemianowano na Centralne Zakłady Lotnicze (CZL). W sierpniu 1926 roku, został oblatany prototyp samolotu liniowego WZ-X, konstrukcji inż. Władysława Zalewskiego. Samolot ten wykonano w okresie 1926 - 1927, w ilości 4 egzemplarze. Rozważano uruchomienie seryjnej produkcji, lecz wobec zakupienia dużej liczby samolotów Potez XXV i Breguet XIX, produkcji nie podjęto.

Potez XXV. 2014 rok. Zdjęcie Wikipedia
Potez XXV. 2014 rok. Zdjęcie Wikipedia

Inżynier Władysław Zalewski opracował projekt ciężkiego bombowca WZ-IX „Pteranodon”, Ale prototyp nie został zbudowany. W CZL dokonano w okresie 1925 - 1927, przeróbek samolotów Potez XV, Breguet XIV i Farman F-68 „Goliath” na samoloty przeznaczone do opylania lasów, które zostały zaatakowane przez szkodniki.

W okresie 1925 - 1927, zbudowano dwa samoloty: D-1 Cykacz i Skraba ST-3, które były konstrukcjami amatorskimi.

W 1926 roku, CZL rozpoczęły produkcją seryjną samolotów szkolnych Hanriot H-28.

Także w 1926 roku, CZL rozpoczęły produkcję samolotów myśliwskich Blériot SPAD S-61C1, którą to przejęto od zlikwidowanej fabryki Francopol (prawa licencji, oprzyrządowanie i dwa kadłuby). Zbudowano 10 samolotów. Produkcję bardzo szybko zakończono, bo samolot był niebezpieczny i zginęło na nim wielu pilotów.

Blériot SPAD S-61C1. 2014 rok. Zdjęcie Wikipedia
Blériot SPAD S-61C1. 2014 rok. Zdjęcie Wikipedia

Od 1926 roku, w CZL przeprowadzano remonty samolotów i silników wszystkich typów, używanych przez Polskie Lotnictwo Wojskowe. Kiedy w 1926 roku, uruchomiono Polskie Zakłady Skoda produkcję i remont silników Lorraine-Dietrich z CZL przeniesiono do Zakładów Skoda.

W 1927 roku, Centralne Zakłady Lotnicze przekształcono w Państwowe Zakłady Lotnicze – PZL.

Konstrukcje CWL i CZL. 2014 rok. Praca Karol Placha Hetman

Konstrukcje CWL i CZL:

  • Hannover CL-II (CWL seria 18, CWL „Słowik”), 1919r., samolot rozpoznawczy, szturmowy.
  • WZ-VIII „De-Że-Pe”, 192or.. samolot liniowy.
  • Wołowski-samolot, 1922r., projekt samolotu doświadczalnego.
  • SL-l Akar („A.K.”), 1923r., szybowiec.
  • CWL- Dumasse, ok. 1924r., samolot wojskowy, liniowy.
  • SL-2 „Czarny Kot” (JD-l ), 1924r., szybowiec.
  • SL-3, 1924r.. szybowiec.
  • Hanriot HD-14 (H-28), 1924r., samolot szkolny.
  • D-l Cykacz. 1925r., amatorski samolot sportowy.
  • CWL WZ-IX Pteranodon, 1925r., projekt samolotu bombowego.
  • CWL WZ-X, 1926r., samolot liniowy.
  • Sołtycki-samolot, ok. 1926r., samolot doświadczalny.
  • Sipowicz l, 1926r., samolot doświadczalny.
  • D-2, 1926r.. projekt samolotu sportowego.
  • Blériot SPAD S-6 ICI, 1926r., samolot myśliwski.
  • Skraba ST-3. 1927r.. amatorski samolot sportowy.

Opracował Karol Placha Hetman