Historia Konstrukcja Zestawienie

Mikojan i Guriewicz MiG-21.

Kraków 2007-10-01

180 Rozdział 1961-09-29

OKB Mikojan i Guriewicz MiG-21 w Polsce

Polska

Historia

Naddźwiękowy samolot myśliwski, działający w "każdych warunkach pogodowych".

Artykuł ten jest syntezą historii użytkowania samolotów MiG-21 w Wojsku Polskim. Samoloty MiG-21 były w Polsce użytkowane od 1961 roku do 2003 roku. Ostatnie samoloty skreślono ze stanu w styczniu 2004 roku.

Polskie samoloty MiG-21 w Dęblinie. 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
Polskie samoloty MiG-21 w Dęblinie. 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 F-13 nb 809. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 F-13 nb 809. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Sprawa licencji na produkcję samolotów MiG-21 w Polsce.

Dla licencyjnego samolotu MiG-21 przewidziano w Polsce oznaczenie Lim-7. Odpowiednie dokumenty podpisano już w lipcu 1956 roku i styczniu 1957 roku. Jednak, w tym czasie wzrosła nieufność Kremla do nowych władz PZPR z Władysławem Gomułką na czele. W dniach 24-25 maj 1957 roku, w Moskwie, przebywała delegacja Polska nalegająca na sprzedaż licencji. Nikita Chruszczow polskie nalegania skomentował; "... jeśli wszyscy chórem zapewnicie, że zachowacie tajemnicę, ja wam i tak nie uwierzę".

Ostatecznie, w tym czasie, zgodzono się tylko na sprzedaż Wojsku Polskiemu 36 egzemplarzy samolotów MiG-19.

Znawcy tematu zauważą tutaj może pozorne nieścisłości, że niemal w połowie 50-tych lat jest mowa o myśliwcu MiG-21. Ale nie ma tu żadnych nieścisłości. Chruszczow mówił tutaj o samolocie MiG-21 opartym na doświadczalnym E-5 produkowanym bardzo krótko, a nie o późniejszym i powszechnie znanym MiG-21 / E-6.

Jednak w 1960 roku, temat samolotów MiG-21 na nowo powrócił. Wiązało się to z „Kryzysem Kubańskim”. Władza sowiecka wyraziła zgodę na sprzedaż samolotów MiG-21 F, bez prawa produkcji. Czy Polska próbowała, w kolejnych latach, jeszcze raz uzyskać licencje ? – Tego nie wiadomo.

MiG-21 F-13

Konstruktorzy OKB Mikojan otrzymali do dyspozycji nowy, mocniejszy silnik. Silnik AM-11 F, który w produkcji oznaczono R-11 F-300, ma ciąg 1 x 3 800 kG., a z dopalaniem 1 x 5 625 kG. Silnik ten stworzył realne możliwości budowy seryjnego samolotu myśliwskiego o prędkości lotu Ma-2. Zdecydowano się na zbudowanie prototypu, który oznaczono E-6.

Nowy samolot po raz kolejny otrzymał powiększoną instalację paliwową. Ilość paliwa osiągnęła wartość 2 300 litrów. Dodatkowo pod kadłubem samolotu można było zawiesić zbiornik o pojemności 490 litrów. Zmianie uległo także skrzydło. Zamiast trzech par, zamontowano tylko dwie pary kierownic aerodynamicznych oraz obcięto o 0,30 m końce skrzydeł dla poprawy sztywności. Usterzenie poziome obniżono w dół do płaszczyzny skrzydeł. Z tego też powodu, zamiast dwóch pod kadłubem kierownic aerodynamicznych wprowadzono jedną centralną.

W dniu 20.05.1958 roku, prototyp E-6 oblatał Władimir A. Niefiedow. W jednym z kolejnych lotów, na wysokości 12 500 m, osiągnął on prędkość 2 175 km/h ( Ma-2,05 ).

W nowym prototypie samolotu E-6/2 elektryczny awaryjny układ sterowania zastąpiono hydraulicznym. Stożek wlotu powietrza otrzymał możliwość poosiowego przesuwania się i zajmuje automatycznie jedną z trzech pozycji. Dodatkowo na kadłubie zamontowano upusty powietrza.

Prototyp samolotu E-6/2 pilotowany przez K. K. Kokkinaki wykonał pierwszy lot 15.09.1958 roku. Potem rozpoczęto testy, które zakończono 24.02.1959 roku. Jednocześnie ruszyła produkcja seryjna samolotu, pod nazwą MiG-21 F ( forsirowannyj ) Do końca 1959 roku, wyprodukowano 30 samolotów, a pozostałe 10 egzemplarze w 1960 roku. Zakładem produkcyjnym była fabryka w Gorki. Tam samolot otrzymał oznaczenie Typ 72. Samolot w próbach osiągnął dobre wyniki. Prędkość 2 100 km/h ( Ma-1,97 ).

Trzy pierwsze maszyny seryjne trafiły do OKB Mikojana. Wówczas otrzymały nowe uzbrojenie – k.p.r. K-13 ( R-3 ). Myśliwce te otrzymały oznaczenie; E-6 T/1, E-6 T/2 i E-6 T/3. Razem z rakietami K-13 samoloty otrzymały radio-dalomierz SRD-5 M lub MK i kalkulator (wylicznik) strefy odpaleń WRD-2 A. Określa on skuteczną odległość odpalenia pocisku w zależności od wysokości, prędkości myśliwca i prędkości zbliżania do celu. W samolotach nie montowano lewego działka. Pozostało tylko jedno.

Próby samolotu MiG-21 F-13 trwały do końca 1960 roku. W 1960 roku, zbudowano 114 maszyn. Następnie zakład przeszedł na budowę wersji MiG-21 F-13 ( typ 74 ). Samolot otrzymał instalację paliwa o pojemności 2 500 litrów i kilka innych zmian. W tej postaci MiG-21 F-13 ( typ 74 ) był budowany w latach 1960-1962. W fabryce w Gorki zbudowano 551 sztuk, a w Tbilisi 17 sztuk. Na eksport samoloty budowano w latach 1962-1965. Licencję przekazano Czechosłowacji i Chinom.

MiG-21 F-13 dla Polski.

Z początkiem 60-tych lat, nadeszła epoka samolotów myśliwskich, osiągających dwukrotną prędkość dźwięku. Konieczność posiadania tego typu maszyny stawała się nagląca. Samolot MiG-19 nie spełniał wszystkich pokładanych w nim nadziei. Wprowadzenie nowej techniki, w postaci myśliwców MiG-21 F-13, często starano się określić jako „drugą rewolucję techniczną w Polskim Lotnictwie”. ( Pierwszą rewolucją było wprowadzenie samolotów MiG-15, Lim-1/2. ) Jednak, myśliwce MiG-21 F-13 nie mogły stanowić przełomu. Nie posiadały stacji radiolokacyjnej. Były tylko dwa nowe elementy; dwukrotna prędkość dźwięku i pociski p-p z termiczną głowicą naprowadzającą.

MiG-21 F-13 to pierwszy wariant zakupiony przez Polskę. Do Polski trafiły wyłącznie samoloty nowe, produkowane w CCCP w zakładzie w Gorki. Samolot jako napęd posiada silnik R-11F-300 o ciągu 1 x 3 822 kG. i 1 x 5 625 kG. z dopalaniem.

Pierwszy samolot sprowadzono do Polski w dniu 29.09.1961 roku, w ścisłej tajemnicy. Samolot miał numer seryjny 741217 i otrzymał nb 1217. Umieszczono go w Centrum Szkolenia Lotniczego w Modlinie. Samolot był silnie strzeżony, a dostęp do niego miały nieliczne osoby. Trudno dzisiaj powiedzieć ile lotów wykonał ten egzemplarz w pierwszych miesiącach swojej bytności w Polsce. Jedno jest pewne, że regularnego szkolenia jeszcze na nim nie prowadzono. Oficjalnie miał stanowić pomoc w szkoleniu personelu latającego i technicznego.

Równolegle, w listopadzie 1961 roku, do CCCP posłano pierwszą grupę 16 pilotów w celu przeszkolenia. Piloci pochodzili z: 62 PLM w Krzesinach oraz z 1 PLM z Mińska Mazowieckiego. Kolejne 8 samolotów MiG-21 F-13 dostarczono we wrześniu 1962 roku. Jesienią 1962 roku, rozpoczęto szkolenie kolejnej grupy pilotów z wybranych pułków bojowych. Kolejne 6 maszyn trafiło do 1 PLM w Mińsku Mazowieckim i niemal równocześnie do 11 PLM. Ostatecznie Wojsko Polskie otrzymało 25 sztuk.

W 1973 roku, w czasie trwania konfliktu na Bliskim Wschodzie 12 samolotów MiG-21 F-13 sprzedano Syrii. Ostatnie samoloty tego typu skreślono ze stanu w 1978 roku. Natomiast pierwszy egzemplarz MiG-21 F-13 z numerem burtowym 1217 przetrwał w Zamościu do 1994 roku i został sprzedany zagranicznemu kolekcjonerowi.

MiG-21 F-13 nb 2015. Dęblin 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 F-13 nb 2015. Dęblin 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 F-13 nb 2015. Dęblin 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 F-13 nb 2015. Dęblin 2017 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 PF

W trakcie rozwoju myśliwca MiG-21 zwiększeniu uległy wymagania, co do systemu uzbrojenia. Docelowo myśliwiec frontowy miał posiadać zdolność zwalczania celów powietrznych dniem i nocą w „każdych warunkach pogodowych”.

Nowe wymagania zrealizowano w prototypie E-7. Zmiany w konstrukcji i wyposażeniu w stosunku do E-6 były duże. Powiększono przednią część kadłuba, dla pomieszczenia nowego wyposażenia, a przede wszystkim stacji radiolokacyjnej CD-30. Jej antena znalazła się w powiększonym stożku wlotowym.

Aby celownik radiolokacyjny wykorzystać lepiej, zmianie musiało ulec uzbrojenie. Pojawiły się k.p.r. klasy p-p RS-2 U. Są to rakietowe pociski kierowane radiolokacyjnie. Myśliwiec uzyskał możliwość współpracy z naziemnym półautomatycznym systemem naprowadzania Wozduch-1 poprzez odbiornik radioliniowy Lazur. Dodatkowo w wyposażeniu pojawiło się; urządzenie zapytująco-odzewowe ( z angielska IFF ) SPO-2, pilot automatyczny KAP-1 oraz RW-UM, RUM ASP-5 N zastąpił prosty celownik kolimatorowi PKI. Na nowym myśliwcu nie montowano działek. Samolot otrzymał większe koła dla korzystania z lotnisk gruntowych.

W dniu 9.04.1959 roku, prototyp E-7/1 oblatał pilot Piotr M. Ostapienko. W dniu 8.05.1960 roku, próby zakładowe dobiegły końca. Od czerwca 1960 roku, zakład w Gorki podjął produkcję seryjną maszyn pod oznaczeniem MiG-21 P typ 76 ( pieriechwatczik ) Na próbach państwowych zastrzeżenia budziła praca stacji radiolokacyjnej i zbyt mały jej zasięg. Sukces przyniósł dopiero E-7/4, który w sierpniu i wrześniu 1962 roku, przeszedł pomyślnie próby zakładowe i został skierowany do produkcji pod oznaczeniem MiG-21 PF ( ponownie typ 76 ). Samolot otrzymał stację radiolokacyjną CD-30 T, która w produkcji została oznaczona RP-21 i pociski RS-2 US.

Stacja radiolokacyjna wykrywa bombowiec z odległości 20 km, a automatyczne śledzenie celu rozpoczyna od 11 km. Samolot otrzymał mocniejszy silnik R-11 F2-300 o ciągu 1 x 3 870 kG., z dopalaniem 1 x 6 000 kG. Instalacja paliwowa ma pojemność 2 780 litrów, poprzez dodanie nad-kadłubowego, 7 zbiornika o pojemności 170 litrów. MiG-21 PF był produkowany w fabryce w Gorki na potrzeby własne w latach 1962-1964, a na eksport w latach 1964-1966.

MiG-21 PF w Polsce. 1964 rok.

W dniu 14.04.1964 roku, na uzbrojenie Lotnictwa Polskiego trafiły pierwsze egzemplarze MiG-21 PF, wyposażone w stacje radiolokacyjną RP-21, k.p.r. RS-2 US naprowadzane systemem radiolokacyjnym, powiększony zapas paliwa i kilka innych nowości. Samoloty te stanowiły zupełnie nową jakość, bo w przeciwieństwie do poprzedniej wersji mogły już działać w dzień i w nocy, w „każdych warunkach atmosferycznych”.

Pierwsze 4 MiG-21 PF przyjęto na stan 62 PLM, w dniu 14.04.1964 roku. Kolejne 2 maszyny przyjęto w dniu 26.10.1964 roku. samoloty MiG-21 PF początkowo trafiły na uzbrojenie: 3 PLM z Wrocławia, 13 PLM z Łęczycy, 26 PLM z Zegrza Pomorskiego, 40 PLM ze Świdwina, 41 PLM z Malborka. Do końca 1964 roku, sprowadzono 17 maszyn.

Łącznie Polska kupiła 85 samolotów MiG-21 PF. Dostawy zakończono w 1966 roku. Łącznie maszyny trafiły do dziewięciu pułków bojowych oraz do szkół personelu technicznego w Zamościu i Oleśnicy. W Polskim Lotnictwie samoloty służyły bardzo długo. Ostatnie 39 sztuk skreślono ze stanu w 1989 roku, w ramach redukcji zbrojeń.

MiG-21 PF nb 1901. Czyżyny. Na kadłubie godło 1 PLM Mińsk Mazowiecki. 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 PF nb 1901. Czyżyny. Na kadłubie godło 1 PLM Mińsk Mazowiecki. 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 U

Duża ilość zbudowanych myśliwców wywołała konieczność dostarczenia wojsku wersji dwumiejscowej. Za bazę posłużył MiG-21 F-13 ( typ 74 ). Prototyp E-6 U ( uczebnyj ) wykonał pierwszy lot 17.10.1960 roku. Pilotem był Piotr Ostapienko. Miejsca ustawiono w tandem. Pojemność instalacji paliwowej wyniosła 2 350 litrów. Samolot pozbawiono działka, ale w zasobniku podwieszanym pod kadłubem znajdował się km. kal. 12,7 mm, z zapasem 60 sztuk naboi. Zasobnik można montować zamiennie ze zbiornikiem paliwa. Samolot otrzymał telefon pokładowy SPU-7 i urządzenie imitacji uszkodzeń.

Samolot w produkcji oznaczono MiG-21 U ( typ 66, 66-400 ). Budowano go w Tbilisi na potrzeby własne w latach 1962-1966, a na eksport 1964-1968. W Moskwie produkowano hybrydę MiG-21 U ( typ 66, 66-600 ) z powiększonym usterzeniem pionowym i spadochronem hamującym u nasady statecznika.

MiG-21 U w Polsce. 1965 rok.

Dla celów szkoleniowych sprowadzano wersje szkolno-bojowe. Najpierw były to wersje MiG-21 U ( 66-400 ) sprowadzone w maju i czerwcu 1965 roku. W sumie zakupiono 6 sztuk. Wraz z MiG-21 PFM zakupiono 5 maszyn MiG-21 U ( 66-600 ). Pierwszy z nich trafiły do Polski w dniu 8.07.1966 roku. Skreślono je ze stanu, 3 sztuki w grudniu 1989 roku, a 2 sztuki w lutym 1990 roku. Samoloty przekazano do muzeów w Krakowie i Drzonowie.

MiG-21 PFM

Na samolotach MiG-21 PF uległy pogorszeniu charakterystyki startu i lądowania. Dlatego opracowano dwa prototypy E-6 W/1 i E-6 W/2. Testowano na nich między innymi; dodatkowe rakiety startowe, lądowanie na zwiększonych kątach natarcia z 10-11 stopni do 16-18 stopni, a przede wszystkim nadmuch na klapy. Efektem tych badań był samolot MiG-21 PFS ( typ 94, S od SPS ). Samolot wraz z silnikiem R-11 F2S-300 otrzymał instalację nadmuchu na klapy, spadochron u nasady usterzenia pionowego, z możliwością otwarcia przed przyziemieniem, o powierzchni powiększonej z 16 m2 do 19 m2. Myśliwiec produkowano w Gorki na potrzeby własne w latach 1964-1965, a w Moskwie na eksport w latach 1966-1968.

MiG-21 PFM w Polsce. 1966 rok.

Od lutego 1966 roku, rozpoczęły się dostawy MiG-21 PFM typ 94. Pierwsza partia dotarła do Polski w dniu 4.02.1966 roku. Dostawa obejmowała 10 maszyn. Kolejne 25 trafiły w dniu 5.08.1966 roku.

Jak się okazało MiG-21 PFM był wersją najliczniej eksploatowaną w Lotnictwie Polskim. Łącznie do Polski dostarczono 132 samoloty MiG-21 PFM. dostawy samolotów ukończono w 1969 roku. samoloty trafiły na uzbrojenie aż 10 pułków lotniczych. W ciągu całej służby wersje MiG-21 PFM były eksploatowane w następujących pułkach; 4 PLM potem 2 PLM w Goleniowie, 10 PLM w Łasku, 11 PLM w Wrocławiu, 26 PLM w Zegrzu Pomorskim ( od 1989r. 9 PLM ), 34 PLM-MW w Babich Dołach, 39 PLM w Mierzęcicach, 40 PLM w Świdwinie, 41 PLM w Malborku, 62 PLM w Krzesinach ( od 1995r. 3 PLM ).

Samoloty MiG-21 PFM ostatecznie wycofano z eksploatacji w dniu 11.12.1997 roku. Uroczystość pożegnania MiG-21 PFM nastąpiła na lotnisku w Krzesinach w dniu 24.03.1998 roku.

MiG-21 PFM nb 01. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 PFM nb 01. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 R

Na bazie MiG-21 PFM opracowano samolot rozpoznawczy MiG-21 R ( Typ 94 R ) z silnikiem R-11 F2S-300 z instalacją SPS. Łączna pojemność instalacji paliwowe wynosi 2 800 litrów. Dla uzyskania odpowiedniego zasięgu samolot otrzymał dodatkowe dwa zewnętrzne węzły podwieszenia dla zbiorników paliwa o pojemności 2 x 490 litrów. Samolot otrzymał nowe wyposażenie; autopilot AP-155, stację ostrzegawczą SPO-3, która ostrzega z każdego kierunku ( SPO-2 tyko z tyłu ). Stacja ta odpala automatycznie lub ręcznie dipole z wyrzutnika ASO-21. Można z samolotu także ręcznie odpalać naboje termiczne PRP-26 ( znane bardziej jako flary ).

Samolot może przenosić zasobniki; Typu R – stacja rozpoznania radioelektronicznego; SRS-6, SRS-7 M, Romb-4 A, Romb-4 B i aparat foto A-39. Typu D – do fotografowania dziennego 7 aparatów foto. Typu N – do fotografowania nocnego 1 aparat UA-47 i 152 naboje oświetlające FP-100. Typu T – rozpoznania telewizyjnego, używany tylko w CCCP, aparatura Barij-M.

Samoloty MiG-21 R budowano w w fabryce Gorki w latach 1965-1971.

MiG-21 R w Polsce. 1968 rok.

Posiadanie przez Polskę skutecznego lotnictwa rozpoznawczego nigdy nie była bagatelizowane. Można powiedzieć, że rozpoznanie powietrzne było w Polsce priorytetem. Kiedy w ofercie eksportowej CCCP pojawiła się wersja MiG-21 R, nasz kraj postanowił skorzystać z oferty.

W 1968 roku, w Polsce pojawiły się pierwsze samoloty w wersji rozpoznawczej MiG-21R, które zastąpiły samoloty Lim-2R. Najpierw były 2 egzemplarze, które rozpoczęły służbę w dniu 28.09.1968 roku. Docelową ilość 36 sztuk osiągnięto w 1973 roku. W służbie pozostawały bardzo długo. Ostatnie samoloty wycofano ze służby w 2000 roku.

Polska zakupiła zasobniki rozpoznawcze typu D i R. Główną bazą dla samolotów MiG-21 R był 32 PLRT w Sochaczewie.

MiG-21 R nb 1125. Czyżyny 2007 roku. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 R nb 1125. Czyżyny 2007 roku. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 M

W 1968 roku, pojawił się znacznie zmodernizowany myśliwiec. Maszyna otrzymała oznaczenie MiG-21 SM typ 15, E-7 SM. Wyposażono ją w silnik R-13-300 o ciągu 1 x 3 990 kG, bez dopalania i 1 x 6 360 kG, z dopalaniem. Dzięki nowemu silnikowi, który ma podwyższoną sprawność, prędkość przy ziemi wzrosła z 1 200 km/h do 1 300 km/h. W trakcie produkcji zaczęto montować wzmocniony silnik R-13-300 o ciągu 1 x 4 010, a z dopalaniem 1 x 6 478 kG.

W płatowcu na stałe zabudowano dwulufowe działko GSz-23 Ł z zapasem 200 naboi. Zwiększono udźwig uzbrojenia do 1 300 kg. Pojawiła się radiostacja R-832 M. Pojemność instalacji paliwowej uległa zmniejszeniu do 2 685 litrów, ale zrekompensował to zbiornik podwieszany 800 litrowy. Samolot na stałe otrzymał aparat foto A-39. Płatowiec wyposażono zasobnik WRe ( do walki radioelektronicznej ) SPS-141 E i wyrzutniki ASO-21 z nabojami PRP-26 i pułapkami termicznymi PPI-26.

Samolot MiG-21 SM produkowano w Gorki w latach 1968-1974, tylko na potrzeby własne.

MiG-21 M to wersja MiG-21 SM zubożona. Samolot MiG-21 M typ 96, E-7 M otrzymał silnik R-11 F2S-300 lub R-11 F2SK-300, radiostację R-802 W. Samolot MiG-21 M produkowano w Moskwie na eksport, w latach 1968-1971. W 1971 roku, licencję samolotu sprzedano Indiom.

MiG-21 M w Polsce. 1969 rok.

W dniu 30.12.1969 roku, Polska otrzymała pierwsze 6 sztuk samolotu MiG-21 M. Ich wprowadzenie pozwoliło wycofać z eksploatacji pierwsze samoloty naddźwiękowe lotnictwa polskiego MiG-19P/PM i MiG-21F-13. Dostawy ukończono już w 1971 roku. Łącznie kupiono 36 sztuk.

Polskie samoloty MiG-21 M były dostarczone w wersji zubożonej; silniki R-11 F2S-300, stacja radiolokacyjna RP-21, pociski RS-2 US.

Pierwsze maszyny trafiły do CSL w Modlinie. Pierwszą jednostką bojową, która otrzymała MiG-21 M był 41 PLM w Malborku. Wersja ta znalazła się także na uzbrojeniu 1 PLM w Mińsku Mazowieckim i 26 PLM ( a od 1989 roku, 9 PLM ) w Zegrzu Pomorskim.

W 1990 roku, były jeszcze na uzbrojeniu samolotów MiG-21 M w liczbie 27 sztuk, a w 2000 roku, jeszcze 15 sztuk. Dokładnie po 30 latach służby samoloty MiG-21 M zostały wycofywane z lotów i kasowane.

MiG-21 M nb 2003. Czyżyny 2007 rok Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 M nb 2003. Czyżyny 2007 rok Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 US

Odmiana MiG-21 US należy do drugiej generacji samolotów MiG-21. Wersja szkolno-bojowa dla samolotów z instalacja nadmuchu na klapy SPS. Oprócz instalacji i odpowiedniego silnika samolot otrzymał w pierwszej kabinie fotel wyrzucany KM-1 U, a w drugiej KM-1I; otwierany peryskop dla instruktora KKO-5; powiększony zbiornik nad kadłubem, pojemność całkowita - 2 450 litrów.

Samoloty produkowano w Tbilisi, w latach 1966-1970, dla siebie i na eksport.

MiG-21 US w Polsce. 1969 rok.

Samoloty szkolno-bojowe MiG-21 US zakupiono dla szkolenia pilotów wersji MiG-21 M. Pierwszy samolot rozpoczął służbę 28.08.1969 roku. Ostatni dostarczono 25.07.1970 roku. Łącznie zakupiono 12 sztuk.

Samolot otrzymał fotele KM-1 U i KM-1 J.

W czasie służby wydarzyła się tylko jedna katastrofa. W dniu 7.07.1976 roku, w katastrofie samolotu MiG-21 US z numerem burtowym 4609, zginęło dwóch pilotów.

MiG-21 US nb 4401. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 US nb 4401. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 MF

MiG-21 MF typ 96 F to zmodernizowany MiG-21 M. Była to wersja eksportowa z silnikiem R-13-300 i poprawionym wyposażeniem. W praktyce jednak wiele krajów zakupiło wersję zubożoną, z silnikami R-11. Samolot produkowano w fabryce w Moskwie w latach 1970-1974, i w fabryce w Gorki w 1975 roku.

MiG-21 MF w Polsce. 1972 rok.

Niemal równolegle z MiG-21 M, wprowadzono na uzbrojenie MiG-21 MF typ 96A. Dostawy trwały od końca 1972 roku, do 1975 roku. W dniu 11.12.1972 roku, dostarczono 9 pierwszych maszyn. Łącznie Polska kupiła 120 samolotów MiG-21 MF.

Podczas dostawy przyprowadzono partię MiG-21 MF z CCCP, w których zakwestionowano jakość wykonania płatowca. Dowództwo dywizji odmówiło przyjęcia tych samolotów. Z Malborka odesłano je do producenta. W związku z tym ostatnia partia 20 maszyn MiG-21 MF została nam dostarczona wyjątkowo z zakładów Gorki. Samoloty te mają nietypowe numery seryjne z tak zwanym prefiksem 96A00. Przyjęto je 11.12.1975 roku.

Samoloty MiG-21 MF wprowadzono na wyposażenie: 4 PLM w Goleniowie, 10 PLM w Łasku, 11 PLM we Wrocławiu, 26 PLM w Zegrzu Pomorskim, 28 PLM w Słupsku, 34 PLM-MW w Babich Dołach, 41 PLM w Malborku, 62 PLM w Krzesinach.

Koniec użytkowania samolotów MiG-21 MF nastąpił w 2002 roku. W czasie służby utracono 20 sztuk ( 3 w katastrofach, 16 w awariach, 1 z powodu uszkodzeń ).

MiG-21 UM

Dla potrzeb szkolenia pilotów III i IV generacji myśliwców MiG-21, opracowano wersję szkolno-bojową MiG-21 UM typ 69, E-6 UM. Maszyny te produkowano w Tbilisi w latach 1971-1982. Zbudowano 1 133 sztuki.

MiG-21 UM w Polsce. 1971 rok.

To ostatnia, kupiona przez Wojsko Polskie, wersja samolotu szkolno-bojowa. Pierwsze samoloty trafiły do Polski 26.07.1971 roku. Dostawy samolotu zrealizowano w dwóch okresach. W latach 1971-1975 i w latach 1980-1981. Ta druga seria posłużyła do szkolenia pilotów ostatniej zakupionej wersji MiG-21 bis.

Polskie MiG-21 UM typ 69 wyposażono w; autopilota AP-155, zamiast do tej pory używanego KAP-2. Zewnętrznie samolot otrzymał 4 zaczepy uzbrojenia. Łącznie kupiono 54 maszyny MiG-21 UM.

Ostatni lot na tym typie zanotowano w 41 ELT w Malborku. Wykonano go w dniu 19.12.2003 roku. Podczas eksploatacji 4 samoloty utracono w katastrofach, a 1 w awariach.

MiG-21 UM nb 9349. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman
MiG-21 UM nb 9349. Czyżyny 2007 rok. Zdjęcie Karol Placha Hetman

MiG-21 bis.

Samolot MiG-21 bis należy do czwartej i ostatniej generacji MiG-21.

W lutym 1971 roku, z zebranych doświadczeń z konfliktów, w których wzięły udział myśliwce MiG-21, wyłoniła się koncepcja poszerzenia możliwości bojowych samolotu na bliskich odległościach i na małych wysokościach. W ten sposób narodził się MiG-21 bis typ 75, E-7 bis.

Maszyna otrzymała nowy silnik R-25-300 o ciągu 4 020 / 6 960 kG, z drugim dopalaniem, który pozwala przy prędkości Ma>1 i na wysokości do 4 000 m, dysponować przez 3 minuty ciągiem 9 720 kG. Prędkość wznoszenia wzrosła do 225 m/s., kiedy to MiG-21 F-13 ma 150 m/s, a MiG-21 SM ma 130 m/s. Czas rozpędzania z 600 km/h do 1 100 km/h z 28 sekund zmalał do 19 sekund. Przeciążenia eksploatacyjne z 7 g. wzrosły do 8,5 g.

Instalacja paliwowa osiągnęła pojemność 2 885 litrów. Maszynę uzbrojono w k.p.r. klasy p-p R-13 M i R-55, a później R-60 M.

Maszyny MiG-21 bis produkowano w Gorki w latach 1972-1982, a do 1987 roku, na potrzeby Indii, mimo iż w 1980 roku, licencje na te samoloty sprzedano właśnie Indiom. Zbudowano 2 030 sztuk.

MiG-21 bis w Polsce. 1980 rok.

W dniu 4.02.1980 roku, do Polski, piloci sowieccy przyprowadzili pierwsze 10 maszyn. Do służby weszły 6.03.1980 roku. W latach 1980-1982 otrzymaliśmy 72 egzemplarze wersji MiG-21 bis. Zakup tych samolotów był niejako wymuszony. Rozpoczęła się druga zimna wojna. Samoloty te uchronił nas przed zakupem samolotów MiG-25 RB rozpoznawczych i MiG-25DP przechwytujących do zwalczania rozpoznawczych SR-71. W układzie warszawskim tylko Bułgaria zakupiła MiG-25. Z drugiej strony mogliśmy zakupić większą liczbę sprowadzanych od 1980r. myśliwców MiG-23MF, czego nie uczyniono.

Samoloty MiG-21 bis zakupiono dla 26 PLM ( późniejszy 9 PLM ) w Zegrzu Pomorskim i dla 34 PLM-MW w Babich Dołach. Równo po 36 sztuk. W 1989 roku, samoloty z Zegrza Pomorskiego zaczęto przekazywać do innych pułków lotniczych.

Ostatnie loty na samolotach MiG-21 bis wykonano w 3 ELT w Krzesinach, w dniu 16.12.2003 roku.

Opracował Karol Placha Hetman