Historia Konstrukcja Zestawienie

Bartel BM-4. 1927r.

Kraków 2020-02-22

00127a Rozdział 1927-12-20

WWS „Samolot” Bartel BM-4

Historia

Wielkopolska Wytwórnia Samolotów SA „Samolot”.

Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC
Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC

Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC
Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC

Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC
Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC

Bartel BM-4b. Zdjęcie LAC
Bartel BM-4b. Zdjęcie LAC

Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC
Bartel BM-4a. Zdjęcie LAC

W dniu 1923-08-11 roku, założono spółkę akcyjną pod nazwą Wielkopolska Wytwórnia Samolotów – "Samolot" , która stała się drugą firmą, po Zakładach Mechanicznych E. Plage i T. Laśkiewicz w Lublinie, produkującą w Polsce samoloty. Firma powstała z inicjatywy prezesa Związku Lotników Polskich - Czesława Wawrzyniaka. W dniu 1924-04-27 roku, odbyło się uroczyste poświęcenie fabryki z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej profesora Stanisława Wojciechowskiego.

Początkowo firma nie mieściła się przy Lotnisku Ławica. Jej biura i warsztaty projektowe mieściły się w budynkach między lotniskiem, a centrum miasta, w odległości około 3 km od lotniska. Dopiero w późniejszym okresie, firma otrzymała warsztaty i hangar na Lotnisku Ławica, dzierżawiąc je od 3. Pułku Lotniczego. Ostatecznie WWS Samolot przy Lotnisku Ławica dysponowała obszarem 12,5 ha. Początkowo w firmie pracowało około 100 pracowników. W 1925 roku, zatrudnionych było aż 500 osób. Od 1926 roku, liczba pracowników się zmniejszała.

Dyrektorami naczelnymi byli kolejno; inż Piotr Tułacz, inż Roman Rosinkiewicz, Kazimierz Nencki. Biuro projektowe prowadził inż. Piotr Tułacz, a od 1926 roku, inżynier Ryszard Bartel. To od jego nazwiska niektóre konstrukcje otrzymały nazwy Bartel BM.

Jednym z powodów utworzenia firmy, było złożone w 1923 roku, zamówienie na samolot liniowy przez Departament Żeglugi Powietrznej. Projektem był samolot WZ-VIII-bis opracowany przez inż. Władysława Zalewskiego. Do budowy prototypu i podjęcia produkcji jednak nie doszło.

Pierwszym samolotem zbudowanym w wytwórni był Hanriot-14, który w dniu 1925-02-22 roku, został ochrzczony. Aktu dokonał generał Włodzimierz Zagórski. Było to związane z otrzymanym przez firmę WWS "Samolot" w 1924 roku, zamówieniem na samoloty szkolne Hanriot. Do budowy maszyn wykorzystywano półfabrykaty dostarczane z Francji. W okresie 1925-1926, firma zbudowała 120 maszyn, które początkowo były oznaczone HD-14, a nieco później Hanriot H-28. Biuro konstrukcyjne na bazie Hanriot H-28 opracowało wersję sanitarną przeznaczona do przewozu jednego rannego na noszach. Samolot otrzymał oznaczenie H-28s. Zbudowano także 80 samolotów Hanriot H-19. Łącznie zbudowano około 200 samolotów pochodzących z Francji.

Początkowo budowano samoloty na licencji francuskiej. Korzystano także ze francuskich sposobów organizacji pracy. Pierwszą własną konstrukcją zakładu był samolot sportowy SP-1, którego konstruktorem wiodącym był inżynier Piotr Tułacz. Samolot został zbudowany i oblatany w lipcu 1926 roku.

W grudniu 1926 roku, powstał kolejny samolot sportowy, tym razem pod kierownictwem inżyniera Ryszarda Bartla. Samolot oznaczono BM-2. Samolot okazał się lepszy od poprzednika. Już w 1927 roku, powstał ulepszony samolot szkolny oznaczony BM-4. Zakład otrzymał zamówienie na jego produkcje seryjną i w 1928 roku, wykonał 22 maszyn. Samoloty Bartel BM-4 powstały w kilku wersjach silnikowych. Także w 1928 roku, powstał samolot BM-5, również przeznaczony do treningu. Był produkowany seryjnie w okresie 1929-1930.

Bartel BM-2

Samolot BM-2 wykonał pierwszy lot w dniu 1926-12-07 roku, po pół roku budowy. Samolot okazał się udany i planowano uruchomić jego produkcję seryjną. Ostatecznie, produkcji nie podjęto.

Bartel BM-4

Budowę prototypu BM-4 rozpoczęto w marcu 1927 roku. Samolot miał identyczne skrzydła jak Bartel BM-2. W dodatku, skrzydła górne i dolne są wzajemnie zamienne. Zunifikowano także wiele podzespołów i materiałów.

Samolot Bartel BM-4 pierwszy lot wykonał w dniu 1927-12-20 roku. Pilotem był Edmund Hołodyński, który był pilotem fabrycznym WWS „Samolot”.

Samolot BM-4 okazał się lepszy od BM-2 i dużo lepszy od Hanriot H-28, który był produkowany w WWS „Samolot”. Samolot BM-4 był w locie stateczny, sterowany i poprawny. Samolot nie miał tendencji do łatwego wchodzenia w korkociąg. W marcu 1927 roku, samolot BM-4 został zaprezentowany na Lotnisku Mokotów. Samolot przeszedł testy prowadzone przez Komisję Departamentu Lotnictwa i Instytut Badań Technicznych Lotnictwa. Ostatecznie, samolot BM-4 został zaakceptowany, jako samolot szkolenia zaawansowanego w Wojsku Polskim.

Samolot Bartel BM-4 został wyposażony w silnik gwiazdowy „Walter” o mocy 85 KM. Taki samolot został podarowany przez Rząd Polski, królowi Afganistanu - Aman-Ullachowi, podczas jego wizyty w Polsce w 1928 roku.

Ze względu, na dużą ilość dostępnych silników rotacyjnych „Le Rhone”, o mocy 80 KM, Wojsko Polskie zamówiło 22 samoloty Bartel BM-4 z tymi silnikami. Prototyp BM-4a z silnikiem „Le Rhone” pierwszy lot wykonał w dniu 04-27-1928 roku. Samolot został przyjęty do służby w dniu 06-20-1928 roku. Samoloty skierowano do szkół wojskowych, a późnej do Aeroklubów.

Inne wersje Bartel BM-4

Inne wersje Bartel BM-4 to:

BM-4c z silnikiem inżyniera W. Zalewskiego „Avia WZ-7”, o mocy 80 KM.

BM-4e także z Polskim silnikiem inżyniera F. Petera „Peterlot”, o mocy 85 KM.

BM-4f także z Polskim silnikiem inżyniera Nowkuńskiego „G-594 Czarny Piotruś”, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1930 roku w PZL Warszawa.

BM-4g z silnikiem Gipsy, o mocy 105 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, w warsztatach PLL LOT.

BM-4h z silnikiem Walter-Junior, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, i produkowano seryjne w zakładach PWS w Białej Podlaskiej.

Bartel BM-5

Samolot Bartel BM-5 to zmodernizowany samolot Bartel BM-4. Samolot BM-5 był budowany w wersjach a/b/c. Dostarczone Wojsku samoloty BM-4 i BM-5 służyły w szkołach w Bydgoszczy i Dęblinie oraz w Lotnictwie Marynarki Wojennej w Pucku.

W marcu 1930 roku, powstał jeszcze jeden samolot oznaczony BM-6, ale jego produkcji już nie podjęto.

W wytwórni WWS „Samolot” miesięcznie budowano około 20 samolotów. Maksymalnie można było zbudować 35 maszyn w ciągu miesiąca. Po pożarze fabryki WWS „Samolot”, kilkanaście samolotów zbudowano poza Poznaniem. Łącznie, zbudowano około 75 samolotów Bartel BM-4 wszystkich wersji.

Opracował Karol Placha Hetman