PZL-37 Łoś

Kraków 01.11.2012r.

Rozdział 1936.12.13.

PZL PZL-37 Łoś

Rzeczypospolita Polska

 

Samolot bombowy.

Historia.

Replika PZL-37 B Łoś rejestracja 803-N Mielec 29.09.2012r.

PZL-37 B Łoś. Lotnisko Okęcie 1938r.

 

W historii Polskiego Lotnictwa było kilka fantastycznych konstrukcji, które wzbudzały ogromne zainteresowanie za granicą. Rozwiązania konstrukcyjne w nich zastosowane, niejednokrotnie wyznaczały standardy. Obecnie (2012r.) trudno w to uwierzyć. Jednym z takich samolotów był PZL-37 Łoś.

PZL-37 Łoś jest doskonałym przykładem zdolności Polskich konstruktorów i biur projektowych do tworzenia  nowoczesnych i nowatorskich konstrukcji. Zaskakujących łatwością pilotażu. Prostotą obsługi technicznej. Odpornością na sytuacje ekstremalne. Niestety, atak zarazy niemieckiej ( 1.09.1939r. ) sprawił, iż PZL-37 Łoś podzielił los wielu Polskich konstrukcji, przedwcześnie kończąc świetnie zapowiadającą się karierę.

 

Dlaczego podjęto się budowy PZL-37 Łoś?

Polskie Lotnictwo Bombowe z początkiem 30-tych lat XX wieku, opierało się głównie na przestarzałych konstrukcjach typu Fokker F.VII 3m, produkowanych na licencji holenderskiej. Były to pierwotnie samoloty pasażerskie, przystosowane jedynie do działań bombowych. Dramatycznie brakowało konstrukcji typowego samolotu bombowego. Samolotu zaprojektowanego i wykonanego w Polsce, a jednocześnie nowoczesnego. Na tym tle powstał PZL-37 Łoś.

Trzeba także pamiętać, iż PZL-37 Łoś nie był jedynym projektem, na średni bombowiec. Konkurencyjnymi projektami dla Łoś były; LWS-6 Żubr oraz Lublin R-XXB. Poważnie rozważano także zakupu licencji na samolot Lockheed L-10A Electra celem adaptacji na wersję bombową.

Kilka projektów wstępnych trafiło przed Radę Konstrukcyjną PZL. Rada z przedstawionych projektów pozytywnie zaopiniowała projekt inżyniera Jerzego Dąbrowskiego i zleciła mu dalsze prace ( projekt wstępny wymiarowy i makiety w skali naturalnej ).

 

Koncepcja i konstrukcja PZL-37 Łoś

Koncepcja samolotu została opracowana przez Departament Aeronautyki. To ten organ wydał wstępne Wytyczne Taktyczno Techniczne. Konstruktorem wiodącym został inżynier Jerzy Dąbrowski. Jego zastępcą i prawą ręką był inżynier Piotr Kubicki. Konstruktorem płata został Franciszek Misztal.

Prace nad samolotem rozpoczął jesienią 1934r.. Projekt ten oznaczono jako P-37/34. Dla konstruktorów nie bez znaczenia był wgląd w zagraniczne osiągnięcia, w tym w konstrukcje opracowywane w USA i osiągające wówczas przy dwusilnikowym zespole napędowym prędkości ponad 350 km/h.

Podstawą było opracowanie średniego samolotu bombowego, dorównującego prędkością samolotom myśliwskim. Bazą były możliwe do wykorzystania silniki. Ważnym czynnikiem był także możliwie duży udźwig, zapewniający skuteczne przenoszenie ładunku bomb.

Inżynier Jerzy Dąbrowski w swoim projekcie wykorzystał skrzydło z klapami, które zwiększają siłę nośną podczas startu i lądowania. Zastosowano chowane podwozie. Silniki otrzymały sprężarki zwiększające moc na wyższych pułapach. Śmigła otrzymały zmienny skos natarcia. Sam kadłub otrzymał kształt zbliżony do profilu skrzydła, dzięki czemu nie tylko stawiał mniejszy opór aerodynamiczny, ale także uczestniczył w wytwarzaniu siły nośnej ( może ona wynosić nawet 15 % ). Zakładano konstrukcję wolnonośnego średniopłata, całkowicie metalowego o starannym kształcie aerodynamicznym i funkcjonalnym zaplanowaniu rozkładu kadłuba. Zastosowano nowoczesną konstrukcję półskorupową.

W założeniu bombowiec miał osiągać prędkość 400 km/h, czyli miał być szybszy niż wszystkie ówczesne myśliwce. Zasięg miał wynosić 3 000 km. Udźwig bomb 2 000 – 2 500 kg. Jako uzbrojenie obronne przewidywano 2 karabiny maszynowe z przodu i 1 działko kal 20 mm na grzbiecie.

 

Profil laminarny

Inżynier Jerzy Dąbrowski w swoim projekcie wykorzystał skrzydło o profilu opływu laminarnego. Taki profil stawia mniejszy opór aerodynamiczny niż profil o opływie klasycznym. Laminarny profil skrzydła powstał częściowo z przypadku. Z założenia samolot miał mieć komory bombowe nie tylko w kadłubie ale także w skrzydłach. Pozwalała na konstrukcja chowanego podwozia, które mieściło się za silnikami. Komory bombowe w skrzydłach miały pomieścić standardowo używane bomby wagomiaru 110 kg. Inżynier Franciszek Misztal rozpoczął od profilu skrzydła oznaczonego JD12. Jednak szybko okazało się, iż przy wybranym obrysie i wymiarach skrzydeł, bomby nie zmieszczą się w nich. Dlatego konstruktor zwiększył jego grubość względną z 12 % do 14 % i przesunął maksymalna grubość z około 30 % do ponad 40 % cięciwy. Testy w tunelu Instytutu Aerodynamicznego wykazały znaczne zmniejszenie współczynnika oporu Cx przy jego stałej wartości w zakresie zmian kąta natarcia od -4 do 5°, podczas gdy przy klasycznych profilach wartość minimalna Cx odnosiła się tylko do najkorzystniejszego kąta natarcia. Ten fakt zaskoczył wszystkich. Oznacza to, że mimo mniejszej siły nośnej takiego profilu, zachowuje on tę siłę w większej skali kątów natarcia. Doskonale nadaje się do szybkich samolotów bojowych. Profil ten stał się popularny wśród Polskich konstrukcji lotniczych i zastosowany został np. w Jastrzębiu, Sumie, Wilku i Misiu.  

Profil klasyczny a) i profil laminarny b). Wykres ciśnienia.

 

Dalsze decyzje i prace
W październiku 1934r. PZL ( Polskie Zakłady Lotnicze ) otrzymała zgodę na budowę prototypu, z zaleceniem dalszego rozwijania. A więc finasowanie. Od razu zamówiono serię informacyjną w liczbie 10 sztuk. Produkcję wspomnianych 11 maszyn miano rozpocząć w nowo budowanych zakładach PZL – WP-1 na Paluchu, przy lotnisku Okęcie. Nowa fabryka była gotowa jesienią 1934r.. Wytwórnia PZL przeniosła się tam na przełomie 1934r.-1935r.
W grudniu 1934r. wydano zgodę na wykonanie makiety kadłuba wielkości naturalnej. Makieta została zaakceptowana w kwietniu 1935r., po czym potwierdzono zamówienie na prototyp ( do prób wytrzymałościowych ) oraz opcję na zakup 10 sztuk. Jednocześnie Instytut Techniczny Lotnictwa przystąpił do opracowania pełnej specyfikacji technicznej typu na podstawie wytycznych Departamentu Aeronautyki, obejmującej szczegóły uzbrojenia, wyposażenia bojowego i osprzętu pomocniczego.

 

W związku z przewidywaną dużą prędkością samolotu, zalecono ograniczenie uzbrojenia do pojedynczych km-ów na wszystkich stanowiskach. Z takim uzbrojeniem PZL-37 miał rozwijać prędkość około 400 km/h, a więc wyższą niż będące na wyposażeniu myśliwiec P.11c. Trzeba wspomnieć, iż w tym czasie ścierały się dwa poglądy na walkę obronną bombowców. Albo zastosować dużą siłę ognia k-mów przeciw atakującym myśliwcom, albo unikać walki mając przewagę prędkości. Trzeba pamiętać, że każdy dodatkowy karabin maszynowy i amunicja do niego to dodatkowe kilogramy.

Uzbrojenie samolotu stanowiły trzy ruchome karabiny maszynowe wz. 37 kal. 7.9 mm lub karabiny Vickers F kal. 7.69 mm, obsługiwane przez członków załogi. Samolot był w stanie przenieść do 2 242 kg bomb w komorach, w kadłubie i skrzydle, co było wynikiem w owym czasie bezkonkurencyjnym.


PZL 37/I Łoś - pierwszy prototyp.

Budowę rozpoczęto na Wydziale Prototypów PZL jesienią 1935r.. Samolot o numerze fabrycznym 0001 miał być przeznaczony do prób statycznych, lecz jest bardzo prawdopodobne, że numer ten otrzymała wykonana już makieta. Faktem jest, iż z braku dostatecznych funduszy liczba zamówionych prototypów ulegała zmianie.

Samolot numer fabrycznym 0002  był prototypem lotnym. Nadano mu wówczas także nazwę Łoś, a numer wojskowy to ”72”. W egzemplarzu zastosowano mechaniczny system chowania podwozia i wysuwania klap. Aby schować lub wysunąć podwozie radiotelegrafista wykonywał 200 obrotów korbką.  Docelowo był to system hydrauliczny.

W styczniu 1936r. w budowanym prototypie wykryto błędy konstrukcyjne w układzie sterowania oraz w podwoziu, co zwolniło prace. Kolejnym problemem okazało się odkształcenie poszycia. Przyczyną była zbyt rzadko przynitowana podłoga kabiny, wykonana z blachy o grubości 2,5 mm, która stanowiła także element siłowy. Usterki usunięto w ciągu dwóch miesięcy i kwietniu 1936r. samolot nr 0002 był gotowy.

Wiosną 1936r.  w Instytucie Badań Techniczno – Lotniczych prowadzono różne próby. W ich wyniku pojawiły się zastrzeżenia w temacie uruchamiania i sterowania silnikami oraz wzmocnienia konstrukcji wewnętrznej skrzydeł ( pasy dźwigarów ). Dlatego samolot nr 0002 zawrócono do hali. Usterki poprawiono do końca maja 1936r. ( inne źródła podają koniec września 1936r. ).

Warto wspomnieć, iż w okresie budowy pierwszego prototypu lotnego, w stosunku do pierwotnego projektu dokonano ponad 600 poprawek, co jest rzeczą zupełnie normalną. Pamiętajmy, że była to konstrukcja wysoce nowatorska.

Pierwszy lotny prototyp PZL-37/I nr 0002 został ukończony w maju 1936r.. Do lotu był gotowy we wrześniu 1936r..

Pierwszy lot prototypu nr 0002 zaplanowano na dzień 22.10.1936r.. Jednak w tym dniu odmówił pracy jeden z silników Bristol X. Okazało się, że przez otwór do wkręcania świecy zapłonowej wrzucono metalowy bolec. Nie udało się wyjaśnić sprawy; czy był to sabotaż, czy przypadek. Problemy z silnikami powtórzyły się jeszcze raz.

Jeszcze przed pierwszym lotem, w grudniu 1936r., wymieniono silniki Bristol Pegasus X, na nowsze Bristol Pegasus XII.

W literaturze można spotkać informację, iż pierwszy lot wykonano już w czerwcu 1936r., co jest możliwe, ale mało prawdopodobne. Możliwe, bo samolot zaczęto składać od jesieni 1935r. i silniki Bristol Pegasus X były już dostępne. Jednak należy sądzić, że podawany termin był planem pierwszego lotu i w celach reklamowych już był rozpowszechniany.

Prototyp PZL-37/I . Wyróżnia go; podwozie główne z pojedynczymi kołami na podwójnych goleniach, pojedyncze usterzenie pionowe, brak kołpaków na śmigłach. Samolot ma w oszklonym dziobie sondę pomiarową. 1936r.

 

Pierwsze loty

Pierwszy lot wykonano w dniu 13.12.1936r. Pilotem był Jerzy Widawski. Lot przebieg bez większych uwag, choć zaobserwowano lekkie drgania części ogonowej. Podczas lotu nie wciągano podwozia.

W kolejnych lotach drgania się powtarzały. W ich efekcie pękła rama łoża silnika. Popękały także rury wydechowe obu silników. Uszkodzeniom ulegały reduktory silników. Problemem było także zbyt słabe chłodzenie silników, co z uwagi na porę zimową, jeszcze gorzej rokowało na okres letni.

Prototyp miał w części ogonowej pojedyncze usterzenie. Napędzały go silniki 9-cio cylindrowe Bristol Pegasus XII B o mocy 2 x 873 KM każdy. Śmigła trójłopatowe, metalowe. Samolot miał wytrzymałość konstrukcji o współczynniku bezpieczeństwa 3, co pozwalało na stosowanie 2 silników o mocy od 2 x 800 KM do 2 x 1 200 KM. 

 

Podwozie główne

Prototyp wykonano z podwoziem głównym z kołami pojedynczymi na zdwojonych goleniach. Podczas lądowań w przygodnym terenie okazało się jednak, iż podwozie jest twarde i samolot źle znosi wszystkie nierówności. Dlatego podwozie zostało przeprojektowane. Nowe podwozie opracował inżynier Piotr Kubicki. Po raz pierwszy na świecie zastosowano układ niezależnego zawieszenia kół bliźniaczych. Powodowało to, że mogły pracować niezależnie w nierównym terenie. Każde koło uchylało się indywidualnie. Pozwalało ono nie tylko na typowe operowanie z lotnisk polowych, ale na bezpieczne lądowanie nawet na kartoflisku. Podwozie okazało się rewelacyjne i zostało opatentowane przez PZL - Patent Polski nr 29090.

 

Dalsze prace

Całościowa ocena samolotu była pozytywna. Stwierdzono, że samolot będzie spełniała oczekiwania odbiorcy po dokonaniu usprawnień. Dowództwo Wojsk Lotniczych zmieniło zamówienie z 10 na 30 maszyn z terminem dostawy do końca 1938r.. W ramach tego zamówienia 29 sztuk miało odebrać Polskie Wojsko, a jeden samolot, w postaci drugiego prototypu, miał posłużyć do wypróbowania podwójnego usterzenia kierunku poprawiającego pole ostrzału w tylnej półsferze, o co zabiegało wojsko. Oceniono także, iż zdwojone usterzenie pionowe całkowicie wyeliminuje drgania tylnej części kadłuba.

Z nastaniem wiosny 1937r. rozpoczęto kolejne tematy badawczo-rozwojowe. W Instytucie Technicznym Lotnictwa przystąpiono do prób uzbrojenia oraz przeprowadzono serię lotów testowych. Osiągnięto wtedy prędkość 420 km/h. Testy zamknęły się nalotem 200 godzin.

W sierpniu 1937r. samolot ponownie znalazł się w PZL w celu przeprowadzenia paru modyfikacji. Tak zmieniony prototyp przekazany został do Samodzielnego Dywizjonu Doświadczalnego ITL do przeprowadzenia kolejnych 200 godzin testów operacyjnych.   

 

PZL-37/II Łoś  

PZL-37/II Łoś - drugi prototyp, jednocześnie druga lotna maszyna. Maszyna nosiła numer 0003. Miała numer wojskowy 72.2. Montaż rozpoczęto przed oblotem pierwszego prototypu, także w Wydziale Prototypów. Samolot miał być wzorcem dla budowy seryjnej. Zmiany i unowocześnienia wynikające z testów maszyny nr 0002 wprowadzano na bieżąco. Pierwszy lot wykonano prawdopodobnie w listopadzie 1937r..

Pod względem konstrukcyjnym maszyna różniła się od pierwszego prototypu podwójnym usterzeniem kierunku i innym podwoziem ( wspomnianym powyżej ).

Samolot napędzały silniki Bristol Pegasus XX o mocy 2 x 918 KM. Samolot miał przebudowaną przestrzeń załogi, instalacje hydrauliczną Meissera. Dodatkowo w kabinie obserwatora możliwa była zabudowa demontowanej sterownicy, a dolne stanowisko strzeleckie zaopatrzono w zasuwaną ręcznie pokrywę zasłaniającą wykrój kadłuba. 

PZL-37/II Łoś nr 0003 Lotnisko Okęcie.


Przygotowania do produkcji seryjnej

Po przeprowadzeniu prób na ziemi i w locie, Wojskowa Komisja Orzekająca wydała zezwolenie na podjęcie seryjnej produkcji samolotu PZL-37 Łoś. Oblot wzorcowego egzemplarza się nieco opóźnił i miał miejsce w listopadzie 1937r. na Okęciu, tuż po oblocie prototypu nr 0003.

Okazało się, że przy małych prędkościach i lądowaniu tył samolotu wpada w nieprzyjemne drgania flatterowe. Usterkę tę usunięto przez donitowanie duralowych nakładek zwiększających sztywność dźwigarów statecznika poziomego.

Wyniki prób potwierdziły spełnienie wymagań i przyniosły dobrą ocenę samolotu. Pod koniec roku prototyp przekazano do Eskadry Prototypów Samodzielnego Dywizjonu Doświadczalnego ITL.

Dla samolotu jako napęd przewidziano dwa silniki; 9-cylindrów, w układzie gwiazdowym, chłodzone powietrzem, o mocach od 2 x 837 KM w wersji A do 2 x 1 050 KM w pojedynczym egzemplarzu serii D.

 

PZL 37 A Łoś (Łoś I)  

PZL 37 A Łoś (Łoś I) - pierwsza wersja seryjna Łosia. W sierpniu 1937r. zamówiono serię 30 egzemplarzy samolotów PZL-37 z rozpoczęciem dostawy w styczniu 1938r.. Początkowo wzorcem dla tej serii miał być samolot nr 0003, prototypu P-37/I, który po zmianach przybrał, cechy i nazwę prototypu P-37/II. Wojsko chciało wersji PZL-37/II. Ponieważ PZL była gotowa do rozpoczęcia produkcji, ale wersji P-37/I, Dowództwo Wojsk Lotniczych zgodziło się by w partii zamówionej było 10 samolotów wersji A opartych o pierwszy prototyp, czyli z pojedynczym usterzeniem, ale już z nowym podwoziem. Po prostu ich budowa była już daleko zaawansowana. Samolot posiadał silniki Bristol Pegasus XII B o mocy 2 x 873 KM. 10 samolotów tej wersji nosiło numery wojskowe od 72.3 do 72.12. 

Rozdźwięki na linii producent-użytkownik były także w sprawie silników. Drugi prototyp samolotu PZL-37/II latał już z silnikami Bristol Pegasus XX. Lecz ostateczne pierwsze egzemplarze miały silniki Bristol Pegasus XII.
Produkcję samolotów rozpoczęto jesienią 1937r., w PZL-Okęcie. Samoloty te ukończono na początku 1938 r. pierwotnie nie posiadały kołpaków piast śmigła, i z wyjątkiem jednego egz. do końca roku pozostały nieuzbrojone. Nigdy nie wyposażono ich w automaty bombardierskie, w związku z czym posiadały możliwość jedynie mechanicznego zrzutu całego ładunku bomb.

PZL-37 A Łoś.

PZL-37 A. Dobrze widoczne podwozie ze zdwojonymi kołami i pojedyncze usterzenie pionowe.

 

Katastrofa
W dniu 20.06.1938r. podczas prób prowadzonych przez Instytut Techniczny Lotnictwa doszło do katastrofy. W czasie zadania – lot na wyższy pilotaż, czyli akrobacji, w pętli rozsypało się skrzydło samolotu. Maszyna runęła na ziemię koło Piaseczna grzebiąc w swoich szczątkach załogę. Pilotem w tym locie był plutonowy pilot Stanisław Macka. Wrak samolotu przewieziono na Lotnisko Mokotów. Dochodzenie wykazało, że przyczyną wypadku było wadliwe nitowanie, spowodowane nieprecyzyjnością blachy falistej Junkers. Spowodowało to konieczność roznitowania 20 gotowych już kompletów skrzydeł dla sprawdzenia jakości ich nitowania. Później wrak był wykorzystywany przez podchorążych ze Szkoły Podchorążych Lotnictwa ( grupa techniczna ) na Lotnisku Mokotów jako pomoc dydaktyczna.

 

PZL 37 A bis Łoś (Łoś I bis) 

PZL 37 A bis Łoś (Łoś I bis) - były to pozostałe 20 maszyn wersji A. Te były już oparte na prototypie P-37/II. Miały podwójne usterzenie kierunku. Z serii A bis 17 maszyn posiadało silniki Bristol Pegasus XII B. Reszta otrzymała silniki Pegasus XX.

Samoloty w wersji PZL-37A bis zostały wykonane do lipca 1938 r.

PZL-37 A bis Łoś nr 72.14 rejestracja SP-BNL. Plakat reklamowy.

 

Dwa pierwsze egzemplarze o numerach wojskowych 72.13 i 72.14 otrzymały rejestrację cywilną odpowiednio SP-BNK i SP-BNL. Służyły jako egzemplarze pokazowe. SP-BNL otrzymał silniki Pegasus XX i oficjalnie oznaczenie Łoś A bis na usterzeniu. Pierwszy lot został wykonany na początku maja 1938r. i wysłany na międzynarodową wystawę lotniczą do Belgradu. Wystawa odbywała się w dniach 28.05.1938r. - 13.06.1938r.. Samolot wzbudził tam ogromne zainteresowanie.

W grudniu 1938r., ten samolot pokazano na XVI Salonie Lotniczym w Paryżu, gdzie odniósł także sukces. Podziwiał go i pozytywnie się wypowiadał płk pilot Charles Lindberg, ten, który jako pierwszy przeleciał Atlantyk w 1927r..

XVI Salon Lotniczy w Paryżu w 1938r.. Widok na Polskie stoisko PZL. Stoją na nim; Łoś, Wilk, Wyżeł, Sum, Mewa. W górze wielki napis: PZL POLOGNE.

25.11-11.12.1938 r.

 

Po wprowadzeniu na egzemplarzu SP-BNL kilkunastu zmian, oraz udanej międzynarodowej prezentacji, samolot stał się wzorem dla seryjnej produkcji PZL P-37 B.

 

PZL 37/III Łoś 

PZL 37/III Łoś - trzeci prototyp. Był to Łoś A bis, któremu nadano rejestrację cywilną SP-BNK. Mimo, iż miano rozpocząć budowę seryjnych maszyn, w okresie 1937r. – 1938r., przeprowadzano na nim liczne próby. Jak podają źródła była to wersja A bis przystosowana do prób. Egzemplarz ten był badany w locie między innymi z silnikami Gnôme-Rhône 14N00/01 (o mocy 2 x 751 kW i 2 x 1 020 KM) i miał posłużyć jako wzór dla eksportowej wersji samolotu bombowego P-37 C. Na próbach osiągnął on prędkość 453 km/h na wysokości 4 250 m. Prototyp ten zamierzano wykorzystać do cyklu prób z różnymi silnikami gwiazdowymi: Renault 14T, Gnőme-Rhőne 14N, oraz Fiat A-80 RC41 którego 3 egz. firma Fiat przekazała PZL wraz z dokumentacją ofertową, chcąc zainteresować Polskę swoimi silnikami. Na tym samolocie przebadano też różne wersje uzbrojenia strzeleckiego i bombowego.

 

Dalsze prace

Pierwsze egzemplarze PZL-37 A zaczęto przesyłać jednostkom do eksploatacji. Ponieważ samoloty te nie był w pełni uzbrojone nie przekazano ich do jednostek bojowych. Trafiły do jednostek szkolnych, co było bardzo dobrym rozwiązaniem. Można było opracować całą logistykę. PZL-37 to maszyna nowoczesna i wymagająca większych umiejętności od pilotów, dlatego szkolenie szło wolno i nastręczało sporo trudności. Do tego miały miejsce śmiertelne wypadki. Pierwszy z nich na PZL 37 A opisałem powyżej.

W trakcie użytkowanie pierwszych maszyn zdarzyły się też inne wypadki z ofiarami. W 1 Pułku Lotniczym miały miejsce trzy wypadki. Wszystkie na A bis podczas których zablokowały się stery. W sześciu innych przypadkach winę ponosiły załogi. Zwykle podczas ciasnego zakrętu, ze zbyt małą prędkością, z mocnym pochyleniem na skrzydło samolot wpadał w boczny ślizg. Spóźniona  reakcja pilota doprowadzała do katastrofy. Konstruktorzy zablokowali wychylenie steru kierunku do +/- 20 stopni. To spowodowało, iż więcej do takiego wypadku nie doszło. Konstruktorzy poprawili także kompensację steru kierunku, ale wybuch wojny, zablokował wprowadzenie tej modernizacji we wszystkich samolotach.

Faktem jest, że w okresie od listopada 1938r., do czerwca 1939r., zginęło w sumie 21 osób personelu i utracono 8 maszyn.

W trakcie produkcji dokonano 250 zmian konstrukcyjnych i usunięto około 4 000 usterek.

 

PZL 37 B Łoś (Łoś II) 

PZL 37 B Łoś (Łoś II) - nowa wersja samolotu. Zaczęto je produkować od sierpnia 1938r. ( według innych źródeł od jesieni 1938r. ) w oparciu o PZL 37/II z poprawkami z PZL 37 A i A bis. Samoloty tej wersji miały dwa silniki Bristol Pegasus XX o mocy 2 x 918 KM każdy. Zaawansowane były prace nad licencyjną produkcją silników PZL-Pegasus IX/XX w Polsce. 

Przy próbach wersji B w listopadzie 1938r. ustalono ostatecznie kwestie uzbrojenia bombowego i strzeleckiego, które zamierzano zastosować jako docelowe.

PZL-37 B Łoś. 1938r.

 

Generał pilot Ludomił Rayski chciał doprowadzić do zamówienia 180 maszyn, w celu utworzenia silnego zgrupowania bombowego składającego się z 21 eskadr po 6 samolotów każda. Razem 126 maszyn, plus rezerwa. Miał to być czynnik odstraszający dla szybkiej riposty na działania zaczepne potencjalnego przeciwnika, jakim byli germańcy. Po licznych dyskusjach i konsultacjach, w październiku 1936r. przyjęto plan utworzenia 21 eskadr bombowych po 7 samolotów, razem 147 samolotów bombowych. Co ciekawe, oprócz 130 samolotów PZL-37 Łoś miało być 17 maszyn LWS-6 Żubr. Wybiegając nieco w przyszłość, należ nadmienić, iż z uwagi na niski budżet Rzeczypospolitej, w projekcie wydatków na zakup sprzętu dla lotnictwa w roku budżetowym 1938r.-1939r. liczbę eskadr ograniczono do 8 po 7 maszyn. Czyli 56 maszyn plus 74 rezerwy ( remonty, eskadry szkolne ). Razem 130 samoloty.

Fabryczna cena ofertowa PZL-37 wynosiła początkowo 420 000 zł +150 000 zł za silniki, obniżono ją później do 400.000 ( wyposażony płatowiec bez silników - koszt wyposażenia i przyrządów wynosił około 125 000 zł ). Cena ta uznana została przez wojsko za zbyt wysoką. Przekalkulowanie kosztów przez Komitet Uzbrojenia Lotniczego dało kwotę 320 000 zł, po przedstawieniu której PZL-Okęcie wytwórnia obniżyła cenę ofertową do 280 000 za płatowiec. Rodziło to duże wątpliwości co do rzetelności kosztorysów fabrycznych i gospodarki materiałowej w wytwórni. W 1938r. po ostatecznej kalkulacji kosztów PZL otrzymał sumę kosztów własnych PZL-37 B na poziomie 319 600 zł.  

Lotnictwo Wojskowe ( jak wspomniałem powyżej ) złożyło początkowo zamówienie na 180 samolotów wersji B. Wpłacono też zaliczkę o równowartości 108 samolotów. Termin ukończenia dostawy ustalono na datę 31.03.1939r..

Pierwsze bombowce PZL 37 B zaczęły otrzymywać jednostki od wiosny 1939r.. Spotkały się z uznaniem, gdyż nie wydarzył się już w Polskim Lotnictwie wypadek lotniczy z ich udziałem spowodowany niesprawnością sprzętu, czy wadami technicznymi. PZL remontowała tylko jeden samolot, w którym wymieniono przyrządy pokładowe oraz zgłoszono nieszczelność instalacji powietrznej.   

Ostatecznie 30.11.1938 r. zamówiono 124 egzemplarze PZL-37. Do 31.07.1938 r. wykonano 10  PZL-37 A, 17 PZL-37 A bis, 1 PZL-37/II, 1 PZL-37/III, 1 ekspozycyjny, razem 30 egz. Pozostałe 95 samolotów PZL-37 B zamierzano wyprodukować do 31.03.1939 r.

W marcu 1939r., na miejsce generała pilota Ludomiła Rayskiego mianowano generała pilota Władysława Kalkusa, który został dowódcą lotnictwa. Zmniejszył on zamówienie ze 180 na 108 maszyn. PZL szybko zareagowało i powołało się na rozpoczęcie już produkcji podzespołów dla wykreślonych samolotów. Wojsko zgodziło się na 130 samolotów PZL-37 B Łoś.

Ostatecznie w Warszawie w WP Nr 1 (WP-1) zbudowano 104 egzemplarze PZL-37. Aby wprowadzić germańców w błąd numery seryjne samolotów nie były nadawane kolejno. Wysokie numery miały sugerować, że zbudowano dużo więcej maszyn niż w rzeczywistości.

Z początkiem 1939r. obłożenie produkcją WP-1 było bardzo duże. Rozpoczęto montaż samolotów PZL-43 dla Bułgarii. ( PZL-43 Czajka to wersja eksportowa, bombowo-rozpoznawczego PZL-23 Karaś. ). Czyniono przygotowania do produkcji PZL-50 Jastrząb oraz PZL-46 Sum. Tempo produkcji PZL-37 spadło. Dlatego przyspieszono przygotowania do produkcji PZL-37 w Mielcu, o czym piszę poniżej.

Według różnych badaczy łącznie zbudowano od 124 do 134 maszyn. Te rozbieżności wynikają z tego, że spory odsetek maszyn był w fazie produkcji, na różnym stopniu zaawansowania. Było także około 20 płatowców, w stanie budowy w dniu 31.08.1939r..

Do dnia 2.09.1939r. zbudowało ponad 120 samolotów. Była to liczba ogromna, zważywszy na słabość Polskiej gospodarki, rujnowanej przez 123 lata przez zaborców, a następnie przez wielką wojnę światową oraz wojnę Polsko-bolszewicką. Zakup bombowców typu PZL-37 w dużej mierze był finansowy przez dobrowolne datki Polaków w ramach Funduszu Obrony Narodowej. Ogrom ofiarności Polaków okresu dwudziestolecia międzywojennego docenić można, patrząc na liczby. Do 1939r. wydano łącznie 1 264,7 mln złotych, co stanowiło równowartość, niemal dwukrotnego rocznego budżetu Polski na cele zbrojeniowe. Z tych dobrowolnie ofiarowanych pieniędzy, poza omawianym bombowcem, sfinansowany został także projekt okrętu O.R.P. Orzeł.

 

Zachęcony powodzeniem bombowca inżynier Jerzy Dąbrowski i jego zespół, opracował projekt wstępny dwusilnikowego, dwumiejscowego samolotu rozpoznawczego wysokiego pułapu, uznanego wówczas za nowy trend. Samolot nawiązywał konstrukcją i układem do PZL-37. Był to późniejszy samolot myśliwski PZL-38 Wilk.

W kwietniu 1939r. mjr inż. Franciszek Suchos, zastępca Szefa Wydziału Technicznego w Dowództwie Lotnictwa, wystąpił z koncepcją opracowania dwumiejscowej wersji PZL-37 Łoś, jako ciężkiego samolotu pościgowego. Pomysł był związany z zapobieżeniem przelotom szybkich samolotów germańskich nad Pomorzem i Śląskiem. Konstruktor przewidywał zamontowanie na stałe w pełnym wyoblonym nosie 8 karabinów maszynowych PWU wz. 37. Projekt nie został zrealizowany.

 

Centralny Okręg Przemysłowy

Z samolotem PZL-37 Łoś ściśle wiąże się Centralny Okręg Przemysłowy ( COP ). W październiku 1936r. Komitet do Spraw Uzbrojenia i Sprzętu ( KSUS ) podjął uchwałę o budowie COP, z myślą przewodnią – Potrzeby przemysłu obronnego. Istotna była lokalizacja. Starano się wytypować miejsce odległe od naszych odwiecznych wrogów; germańców i moskali. Najlepszą lokalizacją okazało się Podkarpacie, naturalnie chronione z południowej strony przez Góry Karpaty. Obejmował 27 Powiatów; Biłgoraj, Brzesko, Brzozów, Dobromil, Dabrowa, Gorlice, Janów Lubelski, Jarosław, Kolbuszowa, Krasnystaw, Krosno, Lesk, Lubartów, Lublin, Łańcut, Mielec, Nizniów, Przemyśl, Przeworsk, Rzeszów, Robczyce, Sandomierz, Sanok, Tarnobrzeg i Tarnów. Obszar ten był słabo rozwinięty urbanistycznie. Mizerna była sieć drogowa i kolejowa. Nie było wodociągów i kanalizacji. Było za to dużo rąk do pracy, chętnych i zdolnych. Braki techniczne okazały się zbawienne, gdyż można było od początku projektować pod konkretne potrzeby dla nowo odrodzonej Rzeczypospolitej. Plan budowy COP został zatwierdzony w lutym 1937r.. Planowano budowę około 30 fabryk i zakładów wspomagających. Większość z nich nie powstała, bo ich budowę przerwał napad zarazy niemieckiej, wspartej atakiem kacapów. Spora część przyszłych fabryk była jeszcze na deskach kreślarskich.

Zakłady lotnicze należały jednak do realizowanych w pierwszej kolejności. Były to; Państwowe Zakłady Lotnicze – Wytwórnia Płatowców 2 ( WP-2 ) w Mielcu oraz Wytwórnia Silników 2 ( WS-2 ) w Rzeszowie. Obie związane organizacyjnie z PZL WP-1 i WS-1 w Warszawie. Obie nowe wytwórnie miały docelowo być co najmniej 1,5 razy większe od zakładów w Stolicy.

Już w połowie 1937r. w Miejscowości Cyranka, leżącą na przedpolach Mielca, zaczęto wytyczać miejsca pod przyszłe obiekty. W dniu 1.09.1937r. rozpoczęto oficjalnie budowę wytwórni. Budowa fabryki pociągnęła za sobą rozwój infrastruktury Miasta. Zbudowano osiedle domów dla pracowników oraz domy jednorodzinne ( wille ) dla kadry kierowniczej. Wybudowano wiele nowych brukowanych ulic. Samą budowę fabryki ukończono w 1938r. Już w 1938r. przystąpiono do organizowania produkcji samolotów. W Mielcu postanowiono umieścić produkcję bombowców PZL-37 Łoś. W maju 1939r. fabryka otrzymała z Warszawy części na 30 samolotów. Do końca 1939r. fabrykę miało opuścić 130 bombowców. Roczna produkcja miała wynieść 228 bombowców. W czerwcu 1939r. został oblatany pierwszy mielecki PZL-37 Łoś. Do napadu zarazy niemieckiej na Rzeczypospolitą ( do dnia 2.09.1939r. ) ukończono budowę 6 sztuk bombowców, a pozostałe 10 maszyn czekały na zamontowanie pozostałego wyposażenia i obloty. Tylko 3 z nich odleciały do jednostek bojowych. Żaden z tych 6 bombowców nie został oficjalnie odebrany przez Polskie Wojsko, nie było na to czasu. 
Bombowiec PZL-37 Łoś nie był jedynym samolotem, który miano produkować w PZL Mielec. Drugim miał być lekki bombowiec-rozpoznawczy PZL-46 Sum. Samolot opracował utalentowany Polski konstruktor inżynier Stanisław Prauss, a pierwszy lot wykonał pilot doświadczalny Jerzy Widawski w sierpniu 1938r.. Zakłady PZL Warszawa zbudowały tylko dwa prototypy. Kolejne samoloty budował nowy zakład PZL-Mielec. Samolot okazał się udany i zaprezentowano go jeszcze w 1938r. na Salonie w Paryżu. Pod koniec 1938r. Dowództwo Wojsk Lotniczych Rzeczypospolitej zamówiło 160 egzemplarzy, aby w dniu 28.03.1939r. zmniejszyć tę ilość do 300 maszyn. Równocześnie Bułgaria toczyła rozmowy na temat zakupu 12 maszyn PZL-46 Sum. Na miejsce produkcji wybrano oczywiście PZL Mielec. Lecz przygotowania do produkcji trwały wolno, Bo pierwszeństwo przyznano produkcji samolotów myśliwskich, a Mielec był zajęty produkcją PZL-37 Łoś. Niemniej jednak w lipcu 1939r. linia produkcji PZL-46 w Mielcu była gotowa i rozpoczęto wykonywanie pierwszych elementów.
Napad zarazy niemieckiej na Rzeczypospolitą spowodował zajęcie fabryki w Mielcu i przerwanie budowy zarówno PZL-37 Łoś jak i PZL-46 Sum, którego pierwszy lot seryjnego egzemplarza przewidywano jeszcze we wrześniu 1939r.


Budowa zakładu WS-2 w Rzeszowie przebiegała w okresie 1937r.-1939r..  W 1939r. rozpoczęto produkcję części do silników Walter Junior i Minor ( licencja czechosłowacka ) oraz Bristol Pegasus-IX ( licencja brytyjska ). Był to dział produkcji łożysk tocznych z licencji brytyjskiej. Docelowo miano budować 600 silników rocznie.

Warto dodać, iż wyposażenie fabryk w Mielcu i Rzeszowie była bardzo nowoczesne. Maszyny pochodziły z Francji, UK i USA. W Mielcu było około 150 obrabiarek i zatrudnionych było 700 pracowników. W Rzeszowie było około 400 obrabiarek i zatrudniano około 1 200 pracowników. Oba zakłady zostały zbombardowane już w dniach 1-2.09.1939r.. 

 

PZL-37 Łoś na eksport

Udane pokazy zagraniczne dały szansę na znalezienie chętnych na sprzedaż PZL-37 innym odbiorcom niż Wojsko Polskie. Stosunkowo szybko zbudowano wersję eksportową oznaczoną PZL-37 C Łoś (Łoś III). Główna zmianą było zastosowanie silników Gnome-Rhone 14N00/01 o mocy 2 x 970 KM. Planowano także wymianę części wyposażenia awionicznego, pod potrzeby lokalnych użytkowników. Prototyp PZL-37/III został pokazany w Grecji jako PZL-37 C. 

Wkrótce pojawiły się kolejna wersja eksportowa oznaczona PZL-37 D Łoś (Łoś IV). I znowu podstawową zmianą było zastosowanie najmocniejszych wówczas dostępnych silników Gnome-Rhone 14N20/21 o mocy 2 x 1 050 KM.

 

W sierpniu 1938r. samolot P-37/III z rejestracją SP-BNK, odbył przelot reklamowy po kilku krajach. Pilotowany przez Bolesława Orlińskiego i Stanisława Riessa. Odwiedzono Bułgarię, Grecję i Turcję. W planach była także Rumunia. W Grecji samolot oglądali najwyżsi oficerowie greckiego lotnictwa i przedstawiciele rządu. Pokaz odbył się na lotnisku Tatoi. Grecja złożyła zamówienie na PZL-37 Łoś.

Dalszy lot wiódł do Turcji. W dniu 15.08.1938r. wykonywano przelot z Aten do Ankary. Niestety na wskutek złej pogody, lotnicy zboczyli z trasy. Wydłużona trasa doprowadziła do wyczerpania zapasu paliwa i przymusowego lądowania. Lądowanie w przygodnym terenie zakończyło się poważnym uszkodzeniem samolotu. Ewentualne koszty przetransportowania samolotu do Polski i jego naprawy okazały się zbyt wysokie. Dlatego podjęto decyzję o pozostawieniu płatowca. Zabrano tylko silniki, uzbrojenie i awionikę.

W sierpniu 1938r. trzy samoloty PZL-37 A bis (Łoś I bis) oraz jeden PZL-37 A (Łoś I) dokonał kolejnego przelotu reklamowego przez Rumunie do Bułgarii. Zespół prowadził generał pilot Ludomił Rayski. W dniu 26.08.1938r. na sofijskim lotnisku Buzuriszte samolot zaprezentowano przedstawicielom armii bułgarskiej. Bułgaria wyraziła zainteresowanie zakupem początkowo 30, później 12-15 samolotów z włoskimi silnikami FIAT.

Dalsze rozmowy były prowadzone z Rumunią. Rumuńskie źródła podają informację o podpisaniu kontraktu na dostawę 30 maszyn PZL-37 D.

Turcja chciała 10 egzemplarzy PZL-37 D oraz elementy do montażu kolejnych 15 egzemplarzy. Chcieli także pomocy w zorganizowaniu wytwórni.

Co się tyczy sprzedaży PZL-37 do Grecji, to pertraktacje trwały do sierpnia 1939r. i były daleko zaawansowane. Niemniej jednak kontrakt nie został podpisany. Przeszkodził napad zarazy niemieckiej na Rzeczypospolitą.     

Dla Egiptu miały być zbudowane 1 lub 2 samoloty PZL-37.

W 1938r. sprzedano licencję na produkcję PZL-37 belgijskiej firmie Constructuins Aeronautiques G. Renard za 400.000 zł. (Firma działała w okresie 1923r.-1970r.). Dodatkowo za każdy zbudowany płatowiec firma miała wnosić stałą opłatę stronie Polskiej. Planowano budowę maszyn dla republikanów podczas wojny domowej w Hiszpanii. Do podjęcia produkcji jednak nie doszło. Równolegle toczono także rozmowy na temat sprzedaży pierwszej wersji PZL-37 A do Hiszpanii dla strony republikańskiej. Pertraktacje trwały z wykorzystaniem pośredników w Anglii, Francji, Holandii, Danii i Niemczech. U germańców pośrednikiem była chińska ambasada. Do umowy nie doszło, bo wojna w Hiszpanii się skończyła.

Ogółem do 1.08.1939 r. zebrano zamówień na eksport 55 PZL-37, drugie tyle miało pochodzić z Rumunii i Turcji. Dzisiaj byśmy określili większość tych zamówień jako opcje. Nie ulega wątpliwości, iż najbardziej zainteresowanymi krajami były; Rumunia, Bułgaria, Grecja i Turcja. Wpływały zapytania ofertowe z Belgii, Finlandii, Estonii. Była szansa na sprzedaż od 200 do 400 egzemplarzy.

 

Łoś w Polskich jednostkach.  

Pierwsze samoloty PZL-37 trafiły do utworzonej Eskadry Treningowej. Pierwsze były oczywiście wersje A, nie w pełni uzbrojone. Pierwsze maszyny bojowe dostarczono do jednostek na przełomie 1938r.-1939r.. Jako pierwszy otrzymał je 1 Pułk Lotniczy. Utworzono z nich 4 eskadry bombowe: 211, 212, 216 i 217, zgrupowane po dwa w dwóch dywizjonach. Każda otrzymała po 9 maszyn typu B, czyli na etacie było 36 maszyn. Większość z tych samolotów bazowała na Lotnisku Okęcie. Był to skład Brygady Bombowej w dyspozycji Naczelnego Wodza, pod dowództwem płk. dypl. obs. Władysława Hellera. Każda eskadra dodatkowo posiadała do dyspozycji dwa transportowe Fokkery.

211 ( 11 ) Eskadra w dniu 31.08.1939r. została przebazowana z Lotniska Okęcie na Lotnisko Ułęż koło Dęblina. Dowódcą 211 Eskadry był kapitan obserwator Franciszek Omylak.

PZL-37 Łoś 211 Eskadry. Lotnisko Okęcie. 19.03.1939r.

 

212 ( 12 ) Eskadra w dniu 31.08.1939r. także została przebazowana na Lotnisko Ułęż koło Dęblina. Dowódcą 212 Eskadry był kapitan pilot Stanisław Taras-Wołkowiński.

216 ( 16 ) Eskadra z końcem sierpnia 1939r. nie była w pełni skompletowana. Brakowało 6 strzelców pokładowych i personelu technicznego. Eskadra była przeznaczona do drugiego rzutu. Mimo to w dniu 31.08.1939r. 216 Eskadra została przebazowana z Lotniska Okęcie na Lotnisko Podlodów koło Dęblina. Dowódcą był kapitan obserwator Władysław Dukszto.

217 ( 17 ) Eskadra w dniu 31.08.1939r. została przebazowana na Lotnisko Podlodów koło Dęblina. Dowódcą był kapitan obserwator Eugeniusz Prusiecki.

Załoga i PZL-37 B Łoś z 217 Eskadry. 19.03.1939r.

217 Eskadra. Lotnisko Okęcie 19.03.1939r.

 

Duża ilość PZL-37 stacjonowała na Lotnisku Małaszewicze czekając na uzbrojenie. Lotnisko Małaszewicze, a właściwie duża baza wojskowa z lotniskiem stanowiła ważny element Polskiego zaplecza wojskowego. Odległa od granic Rzeczypospolitej, a jednocześnie niedaleko Warszawy. Bazowano tam 31 samolotów, które były wciągnięte na stan XX Dywizjonu Szkolnego. Tutaj znajdowały się niemal wszystkie PZL-37 A i PZL-37 A bis. W pierwszych dniach wojny przybyło tam jeszcze 8-17 maszyn.

Byłe Lotnisko Małaszewicze. Do dzisiaj widoczne leje po bombach na drodze startowej. 2012r.

 

5 samolotów PZL-37 Łoś trafiło do Samodzielnego Dywizjonu Doświadczalnego.

O użyciu bombowców PZL-37 w walce, w myśl obowiązujących wtedy przepisów decydował Naczelny Wódz przez Naczelne Dowództwo Lotnictwa. Dowódca Brygady Bombowej mógł dysponować jedynie 2 eskadrami naraz. Utrudniało to łańcuch wydawania rozkazów. 


Podczas pierwszych miesięcy eksploatacji okazało się, iż zlokalizowanie środka wyporu płata, w pobliżu środka ciężkości samolotu, umożliwiało wykonywanie akrobacji i prowadzenie manewrowej walki powietrznej, gdy samolot nie był obciążony bombami. Była to wada prosta do likwidacji, jednak w warunkach szybko zbliżającej się wojny nie do usunięcia. W normalnych warunkach, po usunięciu tego problemu, PZL-37 mógł być nawet ciężkim myśliwcem.

Problemem było na pewno małe doświadczenia załóg. Nie stało czasu na prowadzenie przeszkolenia w tym zakresie. Samolot był trudny dla pilotów starszego pokolenia. Oni nie przywykli do chowanego podwozia, czy przestawianych śmigieł. Starsi piloci niepochlebnie odnosili się również do zbyt wysoko, ich zdaniem, umieszczonej kabiny pilota. Wejście do kabiny zajmowała trochę czasu, bo wsiadało się od tyłu wchodząc po skrzydle do przedniej kabiny. Odmienną opinię na temat pilotażu PZL-37, mieli piloci młodego pokolenia, chwalący konstrukcję za dużą łatwość pilotażu, którą przewyższał nawet ówczesne Polskie samoloty myśliwskie. Uwagi wymagało sterowanie silnikami . Dźwignie gazu należało cofnąć w celu zwiększenia ciągu, co było rozwiązaniem mało intuicyjnym. Silniki PZL-37, w dość skomplikowany sposób, były zasilane paliwem z 5-zbiorników, zaś tankowanie możliwe było wyłącznie przy wykorzystaniu pompy.

 

II Wojna Światowa

Niestety zaraza niemiecka w dniu 1.09.1939r., o godzinie 4;40 uderzyła zbrojnie na Rzeczypospolitą. Do dyspozycji Wojsko Polskie miało 84 sprawne maszyny. W większości nie były gotowe do podjęcia natychmiastowych działań wojennych. Spowodowane to było drobnymi usterkami, takimi jak awaria rozmównicy pokładowej, czy kompasów.

Germańcy dysponowali stosunkowo dobrym rozpoznaniem lokalizacji bazowania samolotów. Dlatego już w dniu 1.09.1939r. kilkakrotnie zbombardowano Lotnisko Okęcie i Lotnisko Małaszewicze. Na Lotnisku Małaszewicze zniszczyli około 7 bombowców. W kolejnych dniach co najmniej 10 maszyn wersji A i B ewakuowano do Rumunii.

W Wojnie Obronnej 1939 r. PZL-37 były użyte do zwalczania germańskiej broni pancernej w rejonie Wielunia, Sieradza, Piotrkowa Trybunalskiego i Radomska, pod Pułtuskiem, Różanem, w rejonach Przeworska, Jarosławia i Jaworowa oraz na wschód od Zamościa, Hrubieszowa i Włodawy. Wojennym zadaniem Łosi było bombardowanie silnie bronionych, germańskich kolumn pancernych. Bombardowanie prowadzono bez osłony myśliwskiej, ze zmiennym szczęściem, tracąc wiele maszyn, na skutek działań myśliwców wroga. Ataki prowadzono mała liczbą maszyn. Trzeba także zaznaczyć, iż były to bardziej zadania dla lotnictwa szturmowego niż bombowego. Eskadry odnotowały także sześć zestrzeleń Messerschmittów Bf 109 i 110. W walkach stracono około 30 samolotów. 27 maszyn ewakuowano do Rumunii.

Okazało się, że system ewakuacji załogi z samolotu podczas lotu jest bardzo utrudniony. Był to na pewno element, który należało poprawić, lecz z powodu totalnej wojny niemożliwy do zrealizowania.

PZL-37 Łoś wykonały 135 zadań bombowych i rozpoznawczych, zrzucając około 120 ton bomb i uzyskując 5 zestrzeleń obronnych. Udział w operacjach Brygady Bombowej wzięło 47 maszyn, w tym 11 z uzupełnień. Utracono przy tym 30 maszyn, a 17 – 19 ewakuowano do Rumunii. Z pozostałych jednostek do Rumunii ewakuowano 6 – 10 maszyn. Kacapy zagarnęli 4 – 8 maszyn, z tego 3 zdolne do lotu. Dwa zostały przekazane do Instytutu Naukowo-Badawczego w moskwie. Około 50 uszkodzonych bombowców PZL-37 zostało zagarniętych przez germańców. Przynajmniej dwa zostały wyremontowane. Pierwszy oddany do prób w ośrodku luftwaffe w Rechlinie został tam rozbity w maju 1940r. Drugi był pokazany na wystawie sprzętu zdobycznego w Wiedniu ( 17.09-30.12.1940 r.  ). Kilka zniszczonych ( podpalonych ) PZL-37 wykorzystano w 1940r. podczas realizacji propagandowego filmu ”Kampfgeschwader Lützow”.

PZL-37 B po przymusowym lądowaniu załoga rozpoczęła maskowanie. 1939r.

Zniszczony samolot PZL-37 Łoś na Lotnisku Małaszewicze. 1939r.

Zniszczone samoloty PZL-37 Łoś na Lotnisku Małaszewicze. 1939r.

Zniszczone samoloty PZL-37 Łoś na Lotnisku Małaszewicze. 1939r.

 

Bardzo często znawcy tematu porównują PZL-37 Łoś ze szwabskim He-111. Moim zdaniem, to porównanie jest nieporozumieniem. Konstrukcje germańskie będące w dniu 1.09.1939r. na wyposażeniu jednostek bojowych pod każdym względem ustępowały Polskiemu PZL-37 Łoś. Jednak germańskie biura pracowały wciąż intensywnie, a fabryki budowały kolejne poprawione samoloty. Nasze biura i fabryki zostały zniszczone.

Łosie przeszły ostry egzamin, mimo iż nie były do niego zupełnie przygotowane, należy ocenić, że zdały go celująco. Bojowo utracono 30 maszyn. Doskonale spisały się załogi PZL-37, wykazując się męstwem i odwagą. 9 lotników poniosło śmierć, rannych zostało 6, a nie wróciło z lotów łącznie 42 (w tym jeńcy i zaginieni w akcji). Cześć pamięci tym którzy zginęli broniąc niepodległej i suwerennej Rzeczypospolitej.

 

W obcej służbie

Wojna obronna dobiegła końca. Dwa ścierwa zalały Najjaśniejszą Rzeczypospolitą. Ale historia PZL-37 Łoś się nie skończyła.  Źródła podają różne ilości Łosi, które znalazły się zagranicą. Z Brygady Bombowej ewakuowano do Rumunii 17 maszyn typu B. Niejasnym jest ile z XX Dywizjonu Szkolnego. Najprawdopodobniej były to 6 maszyn. Łącznie w Rumunii znalazło się 23 lub 27 maszyny.

Maszyny Łoś zostały internowane w Rumunii i wcielone do jej sił powietrznych, pomimo usilnych protestów władz Polskich popartych przez Francję i Anglię. Wcielono je do 76 i 77 Eskadry. Do Rumunii ewakuowano łącznie 23-27 Łosie. Jedna maszyna została przez nich rozbita 18.11.1939 r. na lotnisku w Jassach. Według zachowanych materiałów rumuńskich przezbrojono je w germańskie karabiny maszynowe 7,92 mm MG 15 oraz działka MG FF 20 mm. Używano ich bojowo przeciwko ZSRS od 1941r. do 1944r.. Bombardowały między innymi miasta na terenie Ukrainy. Używano także do szkolenia załóg latających na Ju-88. Możliwe jest, iż 3 PZL-37 B zbombardowały Kosice w dniu 26.06.1941r., jako prowokacja wobec Węgrów, aby Ci wypowiedzieli wojnę ZSRS. Źródła do końca nie rozstrzygają, czy były to Łosie, czy może SB-2. Prowokacja się powiodła, jednak Rumunia zapłaciła za tą akcję w sierpniu 1944r., gdy Węgrzy znaleźli okazję odwdzięczenia się Rumunom poprzez zbombardowanie lotniska Cimpia Turzii i zniszczyli tam wiele PZL-37 B. Podobno kilka sztuk zostało zniszczonych przez węgierskich partyzantów w sierpniu 1944r..  Możliwe, iż nieliczne pozostałe maszyny wzięły udział w walce tym razem przeciw germańcom. Docierające do Polski po wojnie wiadomości o posiadaniu nadal PZL-37 przez Rumunów okazały się nieprawdziwe.

Łosie w Rumunii wielkiej kariery nie zrobiły. Tam PZL-37 Łoś zyskał miano latającej trumny. Wiele maszyn rozbiło się grzebiąc załogi. Nie można jednak winy za tę sytuację zwalać na samolot. Rumuńscy piloci nie byli szkoleni przez Polskich instruktorów, którzy znali mocne i słabe strony Łosia. Ponadto nie przekazano Rumunom instrukcji użytkowania w locie, w efekcie dość skomplikowany system przełączania kranów paliwa pozostał dla nich zagadką i dla tego przypadki nagłej przerwy pracy silników nie należały tam do rzadkości. 

W ZSRS wylądowały omyłkowo łącznie 4 maszyny. Łącznie kacapy zagarnęli 4 – 8 maszyn, z tego 3 zdolne do lotu. Dwa zostały przekazane do Instytutu Naukowo-Badawczego w Moskwie.

 

Germańcy w Warszawie, Mielcu, Małaszewiczach zdobyli 41-50 maszyn. Cześć zniszczono dla wcześniej wspomnianych celów propagandowych. Polscy pracownicy zatrudnieni do oczyszczania lotnisk Okęcie i Mielec zniszczyli większość z nich, pod pretekstem zezłomowania, zanim szkopy zdążyły się połapać. Tak więc w konsekwencji jedynie 2 maszyny były w pełni sprawne. Przewieziono je do Rechtlinie w celu testów. Jeden z nich rozbił się w maju 1940r. zabijając ze sobą całą załogę. Czyli, czterech kolejnych germańców na kącie PZL-37 Łoś. Druga trafiła na pokaz, a po nim los maszyny jest nieznany. Zaraza niemiecka przechwycili także 50 nowiutkich silników PZL Pegasus XX, które sprzedali Szwecji i zostały zamontowane w Ju-86K-13. 

Germańcy w Mielcu. Widoczne kadłuby PZL-37 Łoś. 1939r.

PZL-37 B Łoś w barwach germańców na wystawie we Wiedniu 17.09-30.12.1940r.

 

Pamięci bohaterom

W dniu 4.09.1939r., bazujący na lotnisku polowym w Kucinach koło Aleksandrowa Łódzkiego, III Pluton 212 Eskadry Bombowej, pod dowództwem porucznika obserwatora Kazimierza Żukowskiego, otrzymał zadanie bombardowania germańskich kolumn zmotoryzowanych w rejonie Wielunia, na szosie Wieluń-Rusiec. Z zadania tego nie powróciła żadna z załóg.

Formację trzech samolotów prowadził PZL-37 B Łoś nr 72.43, dowodzony przez por. obs. Kazimierza Żukowskiego (załoga w składzie por. Kazimierz Żukowski, sier. pil. Józef Siwik, oraz strzelcy kpr. Władysław Kramarczyk i st. szer. Aleksander Stępnowski ). Po jego lewej stronie leciał PZL-37 Łoś nr 72.16 ppor. obs. Kazimierza Dzika (załoga w składzie ppor. obs. Kazimierz Dzik, pchor. pil. Feliks Mazak (Jan Żarnowski) oraz strzelcy kpr. Danielak i Gołębiowski ). Po prawej PZL-37 Łoś nr 72.91 ppor. obs. Mieczysława Bykowskiego (załoga ppor. Mieczysław Bykowski, kpr. pil. Kazimierz Kaczmarek oraz strzelcy kpr. Marian Gargol i kpr. Lucjan Zimmerman ).

Wkrótce po starcie, w rejonie Pabianic, klucz Łosi został przechwycony przez 8 myśliwców Messerschmittów BF109D z 1./ZG2. Po dwóch atakach trójki Messerschmittów, samolot por. obs. Kazimierza Żukowskiego został zestrzelony nad wsią Ślądkowice i upadł na pole Stefana Dychto. Cała załoga zginęła. Wszyscy pochowani zostali na cmentarzu w Dłutowie. Zestrzelony samolot ppor. obs. Mieczysława Bykowskiego spadł na łąkach w rejonie wsi Patoki ( około 8 km od wsi Ślądkowice ), koło Drużbic i wpadł do urobiska po torfie. Samolot płonął. Z załogi uratował się tylko jeden lotnik; kpr. pil. Kazimierz Kaczmarek, który wyskoczył wcześniej ze spadochronem. Rannego zabrało Wojsko Polskie. Pożar rozgorzał i objął dolną część kadłuba.  Przybyłym na miejsce mieszkańcom ogień uniemożliwił wydobycie lotników z samolotu. Ciała dwóch z nich udało się wydostać dopiero następnego dnia. Ciało trzeciego lotnika, ppor. Bykowskiego, wydobyto dopiero w 1940r. Wszyscy zostali pochowani na cmentarzu w Drużbicach.

Trzeci z Łosi, samolot ppor. obs. Kazimierza Dzika w czasie walki powietrznej doznał poważnych uszkodzeń. Zapalił się silnik i skrzydłowy zbiornik paliwa. Załodze udało się zrzucić bomby, a samolot wylądował przymusowo w rejonie wsi Dłutówek na terenie młodego lasu, w odległości około 6 km od wsi Ślądkowice, na południe od Pabianic. Z płonącego samolotu przed lądowaniem wyskoczyło na spadochronach dwóch członków załogi, kpr. strz. Aleksander Danielak i kapral Konstanty Gołębiowski. Mimo że w czasie opadania na spadochronach byli ostrzeliwani przez germańców, uratowali się. Dwóch pozostałych członków załogi również uratowało się. Ppor. obs. Kazimierz Dzik, samodzielnie, a ppor. pil. Feliks Mazak przy pomocy chłopców Piotra Olkusza i Edwarda Szymaka ( którzy pracowali na pobliskim polu ) oraz obserwatora, wydostali się z płonącego samolotu. Pilot w wyniku uderzenia znalazł się w pozycji głową w dół, miał złamaną rękę i kości udowe wybite ze stawów. Był przypięty pasami do płonącego samolotu. Piotr Olkusz podczołgał się do kabiny i wydobytym z kieszeni nożem rozciął pasy. Nadbiegli inni ludzie, sprowadzono bryczkę, umieszczono na niej lotników i odwieziono do szpitala wojskowego w Pabianicach, a potem razem z nim i cofającym się na wschód frontem dotarli do Wilna. Tam pilot, kiedy tylko stan jego zdrowia pozwolił na opuszczenie szpitala, został zabrany przez rodziców kolegi. Pod zmienionym nazwiskiem (Jan Żarnowski) i dzięki pomocy różnych osób, zmieniając adresy, zdołał uniknąć aresztowania i wywiezienia do obozu. Dowódca załogi zginął w Katyniu. Peter Olkusz, bo tak obecnie nazywa się człowiek, który uratował pilota w 2009r. miał 96 lat i mieszkał w Kanadzie. Edward Szymak nie przeżył wojny.

Dłutówek 2009r. Replika samolotu PZL-37 Łoś – pomnik ku chwale bohaterów. Na kadłubie gwiazdozbiór Wielka Niedźwiedzica – godło 212 Eskadry Bombowej.

Dłutówek 2009r. Co roku, w rocznice tragicznych wydarzeń sprawuje się tutaj Mszę Święta. 

 

Replika bombowca PZL-37 Łoś. 2012r.
Mimo stosunkowo dużej liczby zbudowanych maszyn PZL-37 Łoś do naszych czasów nie zachował się ani jeden egzemplarz. A jeśli jakiś egzemplarz przetrwał okres II wojny światowej, to z rozmysłem został zniszczony. Pamiętajmy, iż ( nawet zdatne do lotu ) maszyny posiadali; Rumuni, moskale i germańscy. W okresie PRL nikt nie był zainteresowany zdobyciem choćby wraku.

Mimo to, kultywowana w drugim obiegu historia, nie pozwoliła na wymazanie z pamięci tego doskonałego samolotu. I przyszedł taki czas, kiedy dwóch młodych inżynierów Jakub Skrzypek i Kazimierz Nowakowski, zapałali chęcią wskrzeszenia choćby modelu w skali 1:4. Z tym pomysłem, z początkiem 2010r.,  udali się do Dyrektora PZL-Mielec Sikorsky. Propozycja został przyjęta i zmodyfikowana – skala ma być 1:1
Rekonstrukcja nie była łatwa, bo nie zachował się żadne plany techniczne i tylko kilkadziesiąt zdjęć oraz filmów. Dokumentację techniczną tworzono od początku na podstawie szczątkowych materiałów, które ocalały. Pomocne były plany modelarskie, choć wykonane w mniejszej skali. Zaplanowano budowę repliki pod gołym niebem, w pobliżu postumentu na którym miał stanąć. Plan ten jednak ewoluował. Stwierdzono, iż dobrze byłoby mieć możliwość przewożenia repliki na pokazy lub do hali w celu wykonania napraw lub poprawek malarskich. Dyrekcja zakładu PZL-Mielec Sikorsky, który jest od 2007r., własnością jankesów, bardzo wspierała ten program.
Model powstawał w tej samej hali nr 2, w której przed atakiem zarazy germańsko-moskiewskiej produkowano bombowce PZL-37 Łoś. Budowa trwała 2,5 roku i pochłonęła 5 000 roboczogodzin. Te 5 000 godzin to prywatny czas jaki poświęcili pasjonaci-patrioci. W sumie przy budowie pracowało 70 osób. Na budowę zużyto 5 ton aluminium i prawie tonę stali, 20 000 nitów, 400 metrów kwadratowych blachy na poszycie oraz 70 litrów farby. Łoś ma 17 metrów rozpiętości, 13 metrów długości i waży około 6 ton.

PZL Mielec-Sikorsky. Budowa repliki w hali gdzie budowano samoloty PZL-37 B w 1939r.. 2012r.

PZL Mielec-Sikorsky. Budowa repliki. 2012r.

PZL Mielec-Sikorsky. Budowa repliki. 2012r.

 

Uroczystość prezentacji nielatającej repliki zorganizowano dla VIP i środków masowego przekazu w dniu 29.09.2012r. (sobota). Uroczystość miała charakter wojskowo-patriotyczny. Przy dźwiękach „Marszu Lotników” Łoś został wyprowadzony z tej samej hali, w której produkowany był w 1939r.. Przy asyście kompanii honorowej zabrzmiał Mazurek Dąbrowskiego, została wciągnięta flaga na maszt. Prezentację prowadził Andrzej Tułowiecki z Wydziału Promocji Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Podczas uroczystości powietrzny hołd legendarnemu bombowcowi dodał śmigłowiec S-92 Black Hawk oraz TS-8 Bies.
W dniu 30.09.2012r. (niedziela) model zaprezentowano mieszkańcom Mielca. 
Problem w tym, iż model stoi na terenie zakładu i dostęp do niego jest utrudniony. Dlatego niewykluczone, że w przyszłości model zostanie czasowo wypożyczony np. do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Stałym miejscem jego prezentacji ma być teren przed fabryką, pośród innych konstrukcji budowanych w Mielcu. Jeśli będą sponsorzy, możliwa jest czasowa prezentacja w innych placówkach muzealnych.

Replika PZL-37 B Łoś. Moment uroczystego rollout. Mielec 29.09.2012r.

Replika PZL-37 Łoś z rejestracją 803-N Mielec 29.09.2012r.

 

Parę uwag

Na przestrzeni dziesiątków lat samolot PZL-37 Łoś obrósł legendą. Jest wymieniany natychmiast, gdy pytamy o Polskie samoloty w wojnie obronnej 1939r.. Był i jest bez wątpienia dumą Polskiego Przemysłu Lotniczego. PZL-37 Łoś był projektowany jako konstrukcja nowoczesna, wręcz nowatorska, wyprzedzająca niemal wszystkie inne. Lecz chyba najważniejsze, iż była to konstrukcja całkowicie Polska. Geniusz Polskich konstruktorów, techników i robotników.
Kontrowersje wokół samolotu PZL-37 nie tyczą samej konstrukcji jako takiej. Problemem był kierunek rozwoju lotnictwa i problem ten nie dotyczył tylko Rzeczypospolitej. W 30-tych latach XX wieku jednym z kierunków rozwoju była teoria włoskiego generała Giulio Douheta, wyrosła na doświadczeniach wielkiej wojny światowej. Uważał on, że bombowce stanowią główną siłę nowoczesnego lotnictwa. Dopiero II wojna światowa zweryfikowała teorie użycia lotnictwa, w tym bombowego. Sam Giulio Douheta ewoluował w strategii użycia lotnictwa i stał się zwolennikiem tworzenia samolotów uniwersalnych.

Wielu znawców tematu twierdzi, że szybki dwusilnikowy bombowiec o dużym udźwigu, nie sprawdził się w wojnie obronnej 1939r.. Ale sprawdziłby się ( gdyby była tak okazja ) w atakach na cele na terenie rajchu. Gdyby te samoloty użyto zgodnie z przeznaczeniem mogły zapewne odnieść wielki sukces.

Nieuzasadnionej krytyce poddawano uzbrojenie defensywne. Twierdzono, iż trzy karabiny maszynowe to za mało. Zapomnieli jednak, że PZL-37 Łoś powinien działać w osłonie myśliwców PZL-50 Jastrząb. A to już wyglądałoby zupełnie inaczej.

Teraz, kiedy znamy wynik zmagań z zaraza niemiecką i cios w plecy kacapów, łatwo jest powiedzieć, że należało skromny budżet przeznaczyć na budowę myśliwców.
Następca generała pilota Ludomiła Rayskiego, generał pilot Józef Zając planował zakończenie produkcji PZL-37 i skierowanie całych sił na produkcję myśliwca, który był bardziej potrzebny w wojnie obronnej. Planowano też przezbrojenie PZL-37 na ciężkie myśliwce.
Z perspektywy czasu oceniać jest łatwo. Więc już nie wyszukujmy minusów PZL-37. Bądźmy dumni z naszej historii, bo obecnie ( 2012r. ) nie budujemy już żadnych samolotów bojowych i pod rządami masonów i libertynów nie powstanie żaden Polski samolot.


Opracował Karol Placha Hetman