Opracował Adam Wyderko


ZASOBNIK TYPU „R” DO PROWADZENIA ROZPOZNANIA RADIOTECHNICZNEGO


Konstrukcja zasobnika analogiczna do konstrukcji zasobnika typu „D”. Dodatkowo na bocznych powierzchniach szkieletu zasobnika znajdują się cztery wycięcia, znacznych rozmiarów, przeznaczone do montażu bloków anten stacji rozpoznawczych SRS-6 (w części przedniej) i SRS-7M (w części centralnej). Bloki anten osłonięte są charakterystycznymi dielektrycznymi panelami koloru zielonego. W pokryciu przedniej, dolnej części zasobnika znajduje się pojedyncze okno, nad którym umieszczono aparat AFA A-39. Okno oszklone jest szkłem kwarcowym i zasłonięte zasłonką otwieraną na czas działania aparatu fotograficznego.



Mocowanie zasobnika. Zasobnik mocowany jest do samolotu na węzłach znajdujących się na 16 i 20 wrędze płatowca. Do mocowania na każdym z węzłów służą: sworzeń z nakrętką, czop oraz dwie śruby. Wręgi siłowe – na bokach w połowie ich wysokości - posiadają dodatkowe węzły umożliwiające umocowanie zasobnika na wózku transportowym.

Połączenie z samolotem. Sieć elektryczna zasobnika połączona jest z siecią elektryczną samolotu i pulpitem sterującym za pomocą dwóch złącz wielostykowych RF-1 i RF-2 oraz dwóch złącz kabli koncentrycznych wysokiej częstotliwości. Kable koncentryczne są przeznaczone do podawania sygnałów blokujących stacje rozpoznawcze w momencie wysyłania sygnałów odpowiedzi przez pokładowe urządzenie SOD-57M oraz SRZO-2. Gniazda złącz zabudowane są w dolnej części kadłuba, z lewej strony od osi symetrii samolotu, między 10 i 11 wręgą.


WYPOSAŻENIE



Pulpit sterujący wyposażeniem zasobnika



Pulpit umieszczony jest na specjalnym wsporniku nad tablicą przyrządów w kabinie pilota.


Przeznaczenie elementów sterujących i sygnalizujących:

- wyłącznik „OGRZEWANIE” – włączenie i wyłączenia ogrzewania i wentylatora DW-3;

- wyłącznik „ZASŁONKA” – otwieranie i zamykanie zasłonki aparatu fotograficznego;

- wyłącznik „ZDJĘCIE” – włączanie i wyłączanie aparatu fotograficznego;

- wyłącznik „SYRENA” – włączanie i wyłączanie stacji ostrzegawczej SPO-3;

- przełącznik „ZASOBNIK – CD” – praca zasobnika lub stacji radiolokacyjnej;

- przełącznik „ROMBY – OGRZEWANIE – WYŁĄCZONE” – włączenie i wyłączanie stacji SRS-6 i SRS-7M oraz ogrzewania bloku zapisu fotograficznego FB-1;

- lampka sygnalizacyjna „ZASŁONKA” – sygnalizuje otwarcie zasłonki aparatu AFA A-39;

- lampka sygnalizacyjna „AFA A-39” – sygnalizuje pracę aparatu;

- lampka sygnalizacyjna „ZAPIS ROMBÓW – A” - sygnalizuje zapis sygnałów odbieranych przez stację SRS-6;

- lampka sygnalizacyjna „ZAPIS ROMBÓW – B” - sygnalizuje zapis sygnałów odbieranych przez stację SRS-7M;

Przeznaczenie elementów sterujących magnetofonem MS-61 „LIRA” oraz urządzeniem ASO-2I przedstawiono przy opisie pulpitu sterującego wyposażeniem zasobnika typu „D”.


STACJE SRS-6 i SRS-7M

Podstawowym wyposażeniem zasobnika typu „R” są lotnicze stacje SRS-6 (Romb-4A) i SRS-7M (Romb-4B) przeznaczone do wykrywania i rejestracji sygnałów naziemnych, okrętowych i samolotowych impulsowych stacji radiolokacyjnych. Aparatura umożliwia także wykrywanie i rejestracje sygnałów pochodzących od radiostacji korespondencyjnych, radiolinii, nadajników zakłóceń oraz różnych naziemnych, okrętowych i samolotowych systemów radiotechnicznych pracujących w paśmie odbieranym przez stacje SRS-6 i SRS-7M.

Prototypy stacji opracowano w drugiej połowie lat 50. ubiegłego wieku w OKB-281 (Opytno Konstruktorskoje Biuro) w Kujbyszewie (od 1991 r. Samara). OKB-281 powstało we wrześniu 1949 r. i podlegało Ministerstwu Przemysłu Lotniczego. W pierwszym okresie funkcjonowania głównym zadaniem biura było opracowanie lotniczych systemów radiotechnicznych specjalnego przeznaczenia, w tym automatycznych stacji do rozpoznania radiotechnicznego. Od czasu powstania biuro wielokrotnie ulegało przekształceniom i od 1 marca 2013 r. funkcjonuje jako Instytut Naukowo-Badawczy „Ekran” Publiczna Spółka Akcyjna.

Stacje SRS-6 i SRS-7M opracowano z wykorzystaniem nowoczesnych – w owych latach - elementów półprzewodnikowych - tranzystorów oraz diod, na bazie germanu i krzemu, a także miniaturowych kondensatorów typu BM oraz oporników typu UŁM. Urządzenia wykorzystywano na dziewięciu typach samolotów produkcji radzieckiej.

Stacje umożliwiają wykonanie m. in. następujących zadań:

-prowadzenie rozpoznania środków radiotechnicznych w pasie o szerokości do 600 km podczas lotu na wysokości ok. 10 km oraz o szerokości 200 km przy locie na pułapie 200 – 300 m z automatyczną rejestracją danych z rozpoznania na błonie fotograficznej;

-określenie częstotliwości i zakresu pracy (obserwacja okrężna, śledzenie) wykrytych stacji radiolokacyjnych oraz okresów opromieniowania anten stacji rozpoznawczych;

-ustalenie miejsca dyslokacji wykrytych stacji, pod warunkiem wykonywania przez samolot podczas lotu odpowiednich manewrów poziomych;

-wykrywanie pracy stacji wielokanałowych (roboczy zakres częstotliwości, liczba jednocześnie pracujących kanałów, zakres przestrajania).


Stacje rozpoznawcze SRS-6 i SRS-7M umożliwiają odbiór sygnałów impulsowych o czasie trwania impulsu ti ≥ 0,2 s i częstotliwości powtarzania fp = 200 – 2 000 Hz. Dzięki umieszczeniu anten odbiorczych po obu stronach zasobnika możliwy jest odbiór sygnałów w lewym i prawym sektorze obserwacji w kącie bryłowym ≥ 60º. Płaszczyzny anten położone są równolegle do podłużnej osi samolotu oraz pochylone do dołu o 5-6° względem poprzecznej osi samolotu.


Stacja SRS - 6 odbiera sygnały w paśmie 10 450 – 800 MHz podzielonym na 34 kanały, stacja SRS-7M w paśmie 825 – 147 MHz podzielonym na 18 kanałów. Średnie długości fal odbieranych w poszczególnych kanałach wynoszą:

- dla stacji SRS-6: 2,95; 3,14; 3,34; 3,61; 3,87; 4,18; 4,35; 4,85; 5,26; 5,71; 6,13; 6,56; 7,22; 7,78; 8,45; 9,12; 9,80; 10,41; 11,21; 12,04; 12,91; 13,88; 15,30; 16,30; 17,45; 18,75; 20,02; 21,70; 23,40; 25,50; 27,50; 29,80; 31,17 oraz 35,40 cm;

- dla stacji SRS-7M: 38,20; 41,00; 43,80; 47,40; 51,40; 56,10; 61,40; 67,50; 74,60; 82,40; 90,00; 98,60; 109,50; 120,00; 133,00; 150,00; 170,00 oraz 181,00 cm.


Dokładność określenia długości fal odebranych na wszystkich 34 kanałach stacji SRS-6 oraz na kanałach 1 – 13 stacji SRS-7M wynosi ± 6 % a na kanałach 14 – 18 stacji SRS-7M ± 7 %. Dokładność ustalenia lokalizacji wykrytych środków radiotechnicznych wynosi 30 – 50 [km] przy locie na dużej wysokości, 20 – 30 [km] podczas lotu na średniej wysokości oraz 10 – 15 [km] podczas lotu na małej wysokości.


Do wad stacji należy zaliczyć następujące ograniczenia:

-możliwość rejestracji stacji radiolokacyjnych, które w ciągu jednego opromieniowania samolotu wysyłają co najmniej 3 - 6 impulsów, co uniemożliwia wykrywanie stacji posiadających wąskie charakterystyki i duże prędkości obrotowe anten;

-możliwość określenia liczby odbieranych stacji i wydzielenie z kanału częstotliwości sygnałów poszczególnych stacji tylko wówczas, gdy w danym kanale są sygnały nie więcej niż 8 – 10 stacji pracujących w zakresie obserwacji;

-podczas jednoczesnego odbioru na jednym kanale sygnałów stacji pracujących w zakresie obserwacji i śledzenia, nie ma możliwości wyselekcjonowania stacji obserwacyjnej na tle zapisu stacji śledzącej.


ZASADA DZIAŁANIA STACJI


Zasada pracy stacji oparta jest na wielokanałowej selekcji częstotliwości, którą osiągnięto przez zastosowanie dużej liczby anten oraz filtrów wąskopasmowych. Każda z anten systemu antenowego stacji rozpoznawczych odbiera sygnały o określonej długości fali. W systemach antenowych następuje zgrubna selekcja odbieranych sygnałów. Sygnały z anten są przekazywane do rozgałęźników połączonych z filtrami wąskopasmowymi. Rozgałęźniki umożliwiają pracę dwóch lub trzech kanałów na jednej wspólnej antenie. Pasmo przepuszczania filtra określa pasmo częstotliwości jednego kanału odbiorczego. Odebrany sygnał o określonej częstotliwości jest przepuszczany tylko przez jeden z filtrów. W filtrach odbywa się zasadnicza selekcja sygnałów. Sygnał z filtra jest doprowadzany do głowicy detekcyjnej, gdzie następuje detekcja, w wyniku której na wyjściu powstaje impuls wizyjny. Impuls po wzmocnieniu we wzmacniaczu wizyjnym uruchamia system sygnalizacji świetlnej w postaci neonowych lampek wskaźnikowych typu INS-1, znajdujących się w bloku zapisu fotograficznego FB-1. Świecenie lampek powoduje naświetlania błony fotograficznej. Odebrane sygnały są w ten sposób automatycznie rejestrowane.

Liczba lampek w bloku FB-1 rejestrujących odebrane sygnały odpowiada liczbie kanałów odbiorczych stacji i wynosi po 34 szt. dla lewego i prawego sektora obserwacji w przypadku stacji SRS-6 oraz po 18 szt. dla każdego z dwóch sektorów obserwacji stacji SRS-7M. Ogółem obie stacje posiadają 104 kanały odbiorcze.


Ukompletowanie stacji SRS-6

- blok anten lewego sektora RB-1 (12 anten płaskich A1A, A2A, ………, A12A);

- blok anten prawego sektora RB-1P (12 anten płaskich A1A, A2A, ………, A12A);

- odbiornik lewego sektora RB-5;

- odbiornik prawego sektora RB-5P;

- skrzynka rozdzielcza RB-8;

- blok sprzęgający RB-10M;

- zasilacz RB-13;

- blok zapisu fotograficznego FB-1 (wspólny dla obu stacji);

- pulpit sterujący (wspólny dla obu stacji);

- komplet kabli połączeniowych.

Ponadto urządzenia naziemne:

- przyrząd RB-7 do sprawdzania odbiorników;

- deszyfrator RB-12 (jeden na 5 samolotów);

- równoważnik bloku zapisu fotograficznego RB-14.


Bloki anten RB-1 i RB-1P (o identycznej konstrukcji) wykonane są w postaci prostokątnej metalowej płyty z zaokrąglonymi narożnikami. Do płyty przymocowanych jest dwanaście anten oraz cztery generatory testowe. Sygnały odebrane przez anteny przesyłane są do odbiorników.



Odbiorniki RB-5 i RB-5P (o identycznej konstrukcji). Każdy z nich posiada 12 rozgałęźników, 34 filtry wysokiej częstotliwości, 34 głowice detekcyjne oraz 34 zespoły małej częstotliwości. Do pierwszych dwóch rozgałęźników - połączonych odpowiednio z antenami A1A i A2A - podłączone są po dwa kanały odbiorcze. Do pozostałych dziesięciu rozgałęźników (anteny A3A …..A12A) podłączone są po trzy kanały odbiorcze. Filtry zapewniają selektywność kanałów odbiorczych. Głowice detekcyjne służą do detekcji drgań wysokiej częstotliwości i wydzielenia impulsów wizyjnych. Zespoły małej częstotliwości służą do wzmocnienia impulsów wizyjnych i przekazania ich do systemu sygnalizacji świetlnej w bloku zapisu fotograficznego FB-1.


Skrzynka rozdzielcza RB-8 służy do łączenia i komutacji wszystkich obwodów stacji.



Blok sprzęgający RB-10M uniemożliwia odbiór przez stację sygnałów „odpowiedzi” wysyłanych przez pokładowe urządzenia SOD-57M oraz SRZO-2.



Zasilacz RB-13 przetwarza prąd przemienny o napięciu 115 V / 400 Hz na prąd stały o stabilizowanym napięciu: 20, 108 i 135 V niezbędnym do zasilania obwodów stacji oraz bloku FB-1.



Ukompletowanie stacji SRS-7M

- blok anten lewego sektora RB-4 (6 anten płaskich A1B, A2B, ………, A6B);

- blok anten prawego sektora RB-4P (6 anten płaskich A1B, A2B, ………, A6B);

- odbiornik lewego sektora RB-6;

- odbiornik prawego sektora RB-6P;

- skrzynka rozdzielcza RB-8;

- blok sprzęgający RB-10M;

- zasilacz RB-13;

- wzmacniacze w.cz. lewego sektora RB-15-1 i RB-15-2;

- wzmacniacze w.cz. prawego sektora RB-15-1P i RB-15-2P;

- komplet kabli połączeniowych.


Bloki anten RB-4 i RB-4P (o identycznej konstrukcji) posiadają płaskie, okrągłe anteny w postaci sześcioprzewodowej spirali Archimedesa. Spirale anten wykonano metodą trawienia chemicznego folii miedzianej przyklejonej do płyty z laminatu szklanego. Pojedynczy blok anten zawiera sześć anten mających oddzielne wyjścia oraz jeden generator testowy. Anteny A1B,…, A4B połączone są kablami bezpośrednio z odbiornikami. Anteny A5B i A6B połączone są kablami z odbiornikami za pośrednictwem wzmacniaczy wysokiej częstotliwości RB-15.



Odbiorniki RB-6 i RB-6P (o identycznej konstrukcji) zbudowany są analogicznie do odbiornika RB-5 stacji SRS-6. Różnica występuje w zakresie pasma odbieranych częstotliwości, którego zakres został podzielony na 18 kanałów. Każdy z dwóch odbiorników posiada po: 6 rozgałęźników, 18 filtrów wysokiej częstotliwości, 18 głowic detekcyjnych oraz 18 zespołów małej częstotliwości. Do każdego rozgałęźnika podłączone są po trzy kanały odbiorcze.



Wzmacniacze wysokiej częstotliwości RB-15-1 i RB-15-2 oraz RB-15-1P i RB-15-2P służą do wzmocnienia sygnału antenowego wysokiej częstotliwości w paśmie kanału 13 – 15 (λ = 109,50 – 133,00 cm) oraz 16 - 18 (λ = 150,00 – 181,00 cm). Zastosowanie wzmacniaczy w torach anten A5B i A6B spowodowane jest mniejszym współczynnikiem wzmocnienia tych anten – na długofalowym odcinku pasma - w porównaniu do anten A1B,…, A4B.


Bloki RB-8, RB-10M oraz RB-13 w stacjach SRS-6 i SRS-7M są identyczne.


Blok zapisu fotograficznego FB-1 przeznaczony jest do automatycznej, ciągłej rejestracji na błonie fotograficznej informacji otrzymywanych ze stacji rozpoznawczych SRS-6 i SRS-7M, wskazań zegarka, podziałki żyroskopowego wskaźnika kursu oraz specjalnych znaczników kontrolnych. Konstrukcyjne blok składa się z kasety i kamery.

Kaseta przeznaczona jest do pomieszczenia, przewijania oraz wyrównania błony fotograficznej. W kasecie mieści się 28 m błony fotograficznej typu 17, szerokości 190 mm, co zapewnia ciągły zapis przez 3 godziny 50 minut - przy prędkości przewijania 2 mm/s, lub 7 godzin 40 minut - przy prędkości przewijania 1 mm/s.

Kamera zawiera: napęd i zespoły elektryczne, rejestrator odebranych sygnałów oraz rejestrator fotograficzny. Na czołowej płycie obudowy kamery zamontowane są m. in.: pokrętło przełącznika prędkości, osłona napędu kasety oraz uchwyt zegarka.

Napęd mechanizmów bloku FB-1 zapewnia silnik elektryczny DRW-20A. Silnik poprzez dwustopniowy reduktor ślimakowy napędza dwa układy kinematyczne. Jeden z nich wprawia w ruch mechanizm przewijania błony fotograficznej w kasecie, drugi uruchamia krzywki, które co 30(15) s oraz co 5 min kształtują sygnały specjalne.

Korpus rejestratora odebranych sygnałów zawiera wewnątrz 106 światłowodów wykonanych ze szkła organicznego. Na wejściu do nich na 8 płytkach znajduje się 106 neonowych lampek wskaźnikowych INS-1. Na wyjściu ze światłowodów znajduje się przysłona z umieszczonymi wycięciami w postaci pionowych kresek l oraz w kształcie litery T. Nad przysłoną znajduje się kaseta z błoną fotograficzną. Do 104 lampek podawane są sygnały odebrane przez stacje, a do dwóch pozostałych lampek co 30(15) s podawane są sygnały specjalne.

Wyjścia światłowodów wraz z przysłoną tworzą 52 ścieżki częstotliwości rejestrujące sygnały pochodzące ze stacji SRS-6 (ścieżka 1 – 34) i stacji SRS-7M (ścieżka 35 – 52). Na każdej ścieżce o szerokości ok. 2,7 mm rejestrowane są sygnały pochodzące z dwóch sektorów obserwacji. W górnej części ścieżki znacznikami w postaci pionowych kresek l zapisywane są sygnały odbierane przez prawy sektor obserwacji, w części dolnej ścieżki znacznikami w kształcie litery T zapisywane są sygnały odbierane przez lewy sektor obserwacji. Szerokość znaczników wynosi od 0,1 do 1,5 mm i zależy od ilości odebranych impulsów w czasie jednokrotnego opromieniowania anten odbiorczych. Minimalnej szerokości znacznika równej 0,1 – 0,2 mm odpowiada od 3 do 6 odebranych impulsów.

Rejestrator fotograficzny zawiera: zegarek, żyroskopowy wskaźnik kursu, projekcyjny układ optyczny tarczy zegarka i podziałki żyroskopowego wskaźnika kursu oraz dwa oświetlacze.

Pierwszy sygnał specjalny co 30(15) s impulsowo uruchamia oświetlacze oraz dwie lampki INS-1. Jeden oświetlacz za pomocą 4 żarówek SM-39 podświetla tarczę zegarka, drugi za pomocą dwóch żarówek SM-39 podświetla podziałkę żyroskopowego wskaźnik kursu. Ich obrazy, za pośrednictwem układu optycznego, są rejestrowane w górnej części błony fotograficznej i wykorzystywane do odtworzenia rzeczywistej trasy lotu samolotu w procesie opracowania rezultatów rozpoznania. Zaświecenie lampek INS-1 powoduje rejestrację dwóch znaczników kontrolnych. Jeden z nich znajduje się bezpośrednio pod obrazem tarczy zegarka, drugi w dolnej części błony fotograficznej. Znaczniki służą do odpowiedniego ustawienia wywołanej błony fotograficznej na szybie deszyfratora RB-12 oraz do kontroli równomierności jej przewijania podczas pracy bloku FB-1. Drugi sygnał specjalny co 5 min impulsowo uruchamia dziesięć generatorów testowych zabudowanych w blokach anten. Sygnały z generatorów zostają jednocześnie odebrana przez wszystkie kanały odbiorcze. Powoduje to zaświecenie 104 lampek INS-1 oraz rejestrację znaczników kontrolnych na każdym kanale. Obecność znaczników świadczy o sprawności kanałów odbiorczych stacji rozpoznawczych oraz kanałów bloku FB-1.

Układ ogrzewania bloku FB-1. Dwa grzejniki ogrzewają kasetę z błoną fotograficzną, jeden grzejnik ogrzewa zegarek. Temperatura w zakresie od +3~15°C do +30°C jest utrzymywana przez dwa termoregulatory TR-4. W warunkach zimowych blok FB-1, przed włączeniem do pracy, podgrzewany jest przez 30 min w celu zabezpieczenia mechanizmu przewijania błony fotograficznej przed uszkodzeniem.



Fragment błony fotograficznej na tle szyby deszyfratora RB-12. W procesie deszyfracji opisano znaczniki kontrolne oraz znaczniki pochodzące od sygnałów wykrytych stacji radiolokacyjnych. Numeracja ścieżek 1 - 52 umieszczona jest na szybie. Na górze błony słabo widoczna podziałka żyroskopowego wskaźnika kursu, poniżej wyraźna tarcza zegarka. Sygnały trzech wykrytych stacji radiolokacyjnych zostały zarejestrowane w kanałach nr 19 (λ = 11,21 cm), 29 (λ = 23,40 cm) i 34 (λ = 35,40 cm). Z błony łatwo odczytać, że anteny stacji nr 1 i nr 3 wykonują odpowiednio 3 i 6 obr/min. Ciągły zapis na dwóch ścieżkach kanału 34 pochodzi od stacja radiolokacyjnej pracującej w trybie śledzenia. Jednoczesny odbiór sygnałów z obu sektorów świadczy o tym, że samolot rozpoznawczy leciał w kierunku do, lub od, stacji i znajdował się w jej pobliżu.



Aparat fotograficzny AFA A-39 przeznaczony jest do fotografowania, z wysokości 150 – 10 000 m i przy prędkości lotu 500 - 1 500 km/h, fragmentów trasy lotu w rejonie wybranych obiektów kontrolnych, w celu odtworzenia rzeczywistej trasy lotu samolotu.

Układ ogrzewania i wentylacji zasobnika. W celu zapewnienia odpowiednich warunków pracy aparatu fotograficznego A-39 - zwłaszcza podczas lotu na dużych wysokościach - w zasobniku zastosowano układ ogrzewania i wentylacji. Po włączeniu wyłącznika „OGRZEWANIE” na pulpicie sterującym ogrzewany jest aparat A-39 oraz przyrząd sterujący aparatem. Jednocześnie włączony zostaje wentylator DW-3. Praca wentylatora zapobiega wilgotnieniu szyby w oknie aparatu fotograficznego.

Układ sterowania zasłonką zasobnika. W celu zabezpieczenia aparatu AFA A-39 przed zanieczyszczeniem podczas kołowania jego obiektyw zabezpieczony jest oszkleniem oraz zasłonką otwieraną na czas fotografowania. Zasłonka jest otwierana i zamykana za pomocą mechanizmu elektrycznego MU-100ARU.

Układ zasilania elektrycznego urządzeń zasobnika. Urządzenia zabudowane w zasobniku są zasilane: prądem stałym o napięciu 27 V z węzła energetycznego samolotu przez złącza RF-1 i RF-2, prądem stały o stabilizowanym napięciu 20, 108 i 135 V z zasilaczy RB-13 oraz jedno-fazowym prądem przemiennym o napięciu 115 V / 400 Hz z przetwornicy PO-250.

Przetwornica PO-250 (Prieobrazowatiel Odnofaznyj) zasila jednofazowym prądem przemiennym o napięciu 115 V / 400 Hz: stacje rozpoznawcze SRS-6 i SRS-7M, zasilacze RB-13 oraz stację ostrzegawczą SPO-3.

Magnetofon MS-61 Lira, stację ostrzegawczą SPO-3 SYRENA oraz urządzenie ASO-2I opisano w części poświęconej zasobnikowi typu „D”.




Rysunki i zdjęcia czarno-białe Internet.


Opracował Adam Wyderko.