Kraków 16.10.2008r.
016b Rozdział kwiecień 1945r.
Lisunow PL Li-2
Polska

Samolot transportowy.

Li-2 rejestracja HA-LIX węgierski nad muzeum-lotniskiem Czyżyny. 
30.06.2007r. Zdjęcie Karol Placha-Hetman.

Li-2 nr 18439102 nb 027 Czyżyny 2007r. Zdjęcie Karol Placha-Hetman.

Historia Li-2
W 1936r. sowiecka delegacja wyjechała do USA celem zakupu licencji samolotu pasażerskiego mającego być podstawowym samolotem w liniach lotniczych Aerofłot. W tym czasie Aerofłot korzystał z wysłużonych maszyn pasażerskich będących przeróbkami samolotów bombowych. Sowiecki wybór padł na Douglas DC-2, który w 1934r. wykonał pierwszy lot. Lecz już w grudniu 1935r. w USA oblatano powiększoną wersję tego samolotu oznaczoną DC-3. Negocjacje były prowadzone w głównej wytwórni firmy Douglas w Santa Monica. Rozmowy sfinalizowano w 1937r., podpisując porozumienie o zakupieniu praw produkcyjnych i 20 maszyn seryjnych DC-3, plus dwa egzemplarze całkowicie w częściach. Maszyny dostarczono do ZSRS drogą morską, częściowo zdemontowane. Posłużyły jako wzorce dla produkcji seryjnej, przeskalowania miar anglosaskich na metryczne, dostosowania technologii oraz do celów szkoleniowych dla pilotów i mechaników.
Aby nie zostawiać wątpliwości to należy napisać, że jankesi sprzedali sowietom licencje samolotu pasażerskiego DC-3, który z kolei został opracowany na bazie samolotu transportowego, wojskowego Douglas C-47 Dakota, którego armia USA miała na wyposażeniu, podczas II wojny światowej około 10 000 sztuk, a łącznie zbudowano około 13 000 maszyn. Jeszcze do dnia dzisiejszego ( 2008r. ) lata kilkanaście sztuk.
Praca w ZSRS nie była łatwa, gdyż dokumentacje techniczną należało wykonać praktycznie od początku, zamieniając miary anglosaskie na metryczne. Należało poszukać zamienników części wyposażenia, a dla reszty uruchomić produkcję. Wprowadzono aż 1 293 zmiany konstruktorsko-technologiczne.
W tym miejscu należy się także wyjaśnienie odnośnie zespołu napędowego. Samolot DC-3 ( C-47 ) był napędzany silnikami tłokowymi 14-cylindrowymi, w układzie podwójnej gwiazdy, chłodzone powietrzem Pratt-Whitney Twin Wasp R-1830-92 o mocy startowej 2 x 883 kW ( 2 x 1 200 KM ). Moc tych silników zapewniała praktycznie nieprzerwany start w momencie awarii jednego z silników. Natomiast Li-2 otrzymał słabsze silniki, co znacznie pogarszało bezpieczeństwo. Zastosowano silniki licencyjne firmy Wright Cyclone R-1820, chłodzone powietrzem, 9-cylindrowe w układzie pojedynczej gwiazdy, o mocy 2 x 736 kW ( 2 x 1 000 KM ), oznaczone w ZSRS początkowo M-1820, a później M-62 / ASz-621 R. Śmigła Li-2 były metalowe, 3-łopatowe, typu AW-7N-161 o średnicy 3,5 m. W samolotach DC-3 stosowano śmigła Hamilton-Standard także 3,5 m średnicy.
Dopiero w połowie 1938r. rozpoczęto przygotowania do podjęcia produkcji seryjnej. Na zakład produkcyjny wybrano fabrykę Nr 84 mieszcząca się w Chimkach niedaleko Moskwy. Z tego też powodu samolot otrzymał oznaczenie PS-84 ( PS pasażyrskij samoliet, 84 nr fabryki ). Uprzedzając fakty, nazwa Li-2 została nadana dopiero w 1942r., a była związana z nazwiskiem Borysa Pawłowicza Lisunowa. Lisunow był głównym konstruktorem i prowadził prace nad przystosowaniem samolotu Douglas DC-3 do możliwości sowieckiego przemysłu. Niestety w 1946r. Lisunow zmarł i samolot Li-2 był jedyną jego konstrukcją. 
Pierwsze sowieckie PS-84 ( DC-3 ) zostały zbudowane w 1939r., a do czerwca 1941r. zbudowano zaledwie 72 maszyny. Trafiły one do Aerofłotu i były wykorzystywane na potrzeby wojenne. Produkcja Li-2 / PS-84 na potrzeby wojska trwała do 1946r. i zamknęła się liczbą około 3 000 sztuk. Po wojnie dalsza produkcja była prowadzona głównie na potrzeby cywilne i na eksport do 1952r. i wyniosła łącznie prawdopodobnie 4 863 sztuki. 
Podstawowa wersja PS-84 / Li-2 zabierała na pokład 3 członków załogi i 26 pasażerów. 

Li-2 dla Polski. 1945r.
Polscy piloci z samolotami typu Douglas DC-3 ( C-47 ) zetknęli się już podczas II wojny światowej w Polskich Siłach Zbrojnych w Wielkiej Brytanii. 
Po II wojnie światowej w Polskim Lotnictwie Wojskowym użytkowano 17 maszyn Li-2 T. Pierwsze egzemplarze trafiły do Ludowego Wojska Polskiego w kwietniu 1945r. Do końca 1945r. na stanie było już 6 maszyn. W 1960r. 17 sztuk, w 1970r. 12 sztuk. Przez ostatnie trzy lata eksploatowano jeszcze 3 maszyny które spisano ze stanu w 1974r., kończąc po 19 latach definitywnie ich eksploatację. 
W 60-tych latach Li-2 eksploatowano głównie w 13 Pułku Lotnictwa Transportowego w 1 Eskadrze, obsługując między innymi skoczków spadochronowych. Oprócz zadań typowo wojskowych wykonywano także loty czarterowe, loty z pomocą humanitarną, czy loty dla Narodowego Banku Polskiego. 

Li-2 i DC-3 w PLL LOT.
W 1946r. reaktywowane przedsiębiorstwo lotnicze LOT przejęło od wojska 10 maszyn Li-2. Tymi samolotami uruchomiono pierwszą po wojnie linię krajową Warszawa-Gdańsk. 
Także 1946r. zakupiono 9 maszyn DC-3, które rozpoczęto eksploatować na liniach zagranicznych. Otrzymały one rejestracje SP-LKA, SP-LKB, SP-LKC, SP-LKD, SP-LKE, SP-LKF, SP-LKG, SP-LKH, SP-LKI. Były to samoloty zakupione z demobilu, w wersji C-47 A. W kabinie pasażerskiej były jedynie metalowe ławeczki. Kabinę zmodernizowano i zamontowano 21 foteli, w układzie 2+1 w 7 rzędach. W 1957r. dokonano kolejnej modyfikacji wnętrza montując 24 fotele. Ostatni DC-3 w LOT zakończył służbę w 1959r. i został sprzedany do Iranu. 

PL DC-3 rejestracja SP-LKH należący PLL LOT. Zdjęcie wykonane około 1950r.

Trzeba przyznać, że dokładne określenie liczby eksploatowanych samolotów w Polsce; w wojsku i PLL LOT jest bardzo trudne. Część samolotów eksploatowanych w LOT nosiły barwy cywilne, ale były na stanie wojska. Według dostępnych informacji w PLL LOT w 1946r. było 20 maszyn Li-2, 1947r. 29 sztuk, 1953r. 39 sztuk, 1955r. 40 sztuk. Samoloty Li-2 eksploatowano w LOT do 1967r. ( 1969r. ). Na pewno samolot Li-2 był najliczniej eksploatowanym samolotem w PLL LOT. 
Samolot DC-3 / Li-2 rejestracja SP-LKE „Ewa” z początkiem 60-tych lat został wyposażony w specjalną aparaturę. Pozwala ona na kontrolę z powietrza pracy naziemnych urządzeń VOR i ILS. To zadanie maszyna spełniała do 1974r., kiedy to została zastąpiona przez samolot Ił-14 SP-LNB zwany popularnie „Papuga”. Samolot DC-3 / Li-2 SP-LKE trafił do Muzeum w Czyżynach. Jednak po kilku latach został podpalony przez młodych wandali i został niemal doszczętnie zniszczony.

Ostatni Polski Li-2
Ostatni latający Li-2 T nr 18439102 nb 027 ( 05 ), ex SP-LDA, w maju 1974r. wylądował na macierzystym lotnisku 13 Pułku Lotnictwa Transportowego w Balicach i został zamieniony na kawiarnię. Po kilku latach został przetransportowany do Czyżyn. Został skompletowany z silnikami i innym wyposażeniem z dwóch innych spalonych DC-3 / Li-2 nr 23442002 rejestracja SP-LKE i Li-2 nr 18436204. Samolot ten do dzisiaj jest jednym z najcenniejszych eksponatów muzeum w Czyżynach.


PL Li-2 w muzeum Czyżyny. 2008r. Zdjęcie Karol Placha-Hetman.

Wersje Li-2
Li-2 B – samolot pełniący rolę samolotu bombowego. Opracowany w 1942r. Zabierał bomby o łącznej masie 1 500 kg. Dodatkowo był uzbrojony w 1 stały ( nieruchomy ) strzelający do przodu i 2 ruchome k.m. kal. 7,62 mm.
Li-2 F – samolot fotogrametryczny wykonujący zdjęcia wykorzystywane w kartografii i gospodarce. Opracowany w 1945r. zbudowany w niewielkiej liczbie.
Li-2 G – samolot transportowo-desantowy. Opracowany w 1942r. zabierał na pokład 26 skoczków spadochronowych lub ładunek o masie 2 800 kg. Wersja ta była także używana do holowania szybowców transportowych i desantowych. Holowano 1 lub 2 szybowce.
Li-2 GP – wersja pasażersko-towarowa, takie kombi, które zabierało 10 pasażerów i 1 200 kg ładunku jednocześnie. Także opracowany w 1942r.
Li-2 P – samolot pasażerski zbudowany w największej liczbie. Zabiera na pokład 28 pasażerów. Wersja ta była używana w PLL LOT.
Li-2 S – wersja Li-2 G o zwiększonym zasięgu. Opracowany dla zrzucania grup dywersyjnych na głębokim zapleczu przeciwnika. Opracowany w 1943r.
Li-2 T – typowa wersja transportowa. Opracowany w 1942r. W Lotnictwie Polskim eksploatowany od kwietnia 1945r. stosowany także jako desantowy.
Li-2 W – samolot rozpoznania meteorologicznego, przystosowany do lotów na wysokościach do 8 000 m. Wyposażono go w silniki M-621 R z turbinowymi sprężarkami RK-19. W locie wysokościowym załoga korzystała z masek. Samolot opracowano w 1945r.

Opracował Karol Placha Hetman